Group Therapies for Gender Minority Stress: Systematic Review and Affirmative Cognitive Behavioral Group Therapy Process PresentationGender minority stress refers to the form of stress experienced by individuals who identify as trans or within the spectrum of gender diversity due to discriminatory discourses and actions in society. This type of stress can negatively affect both mental and physical health and may even result in the loss of one’s most fundamental right-the right to life. Therefore, it is crucial for professionals to remain sensitive to gender minority stress when working clinically with this population. This article aims to raise awareness among mental health professionals about gender minority stress and to provide a practical example of an intervention in this area. To this end, group therapy models addressing gender minority stress were reviewed through a systematic literature search. In addition, the experiences of eight individuals who participated in a group therapy designed and facilitated by the authors using an affirmative cognitive behavioral approach were shared. The findings indicate that the most prominent intervention models in the literature targeting gender minority stress are based on cognitive behavioral group therapy. Furthermore, it was observed that members who participated in the group therapy developed psychosocial empowerment through gaining awareness, solidarity, and cognitive and behavioral skills related to self-regulation.Keywords: Cognitive behavioral therapy, gender identity, group therapyCinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Yonelik Grup Terapileri: Sistematik Gozden Gecirme ve Olumlayici Bilissel Davranisci Grup Terapi Sureci Sunumu2Koray BASAR1, Halil PAK2, K. Can EREN3427Atif icin: Basar K, Pak H, Eren KC. (2025) Cinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Yonelik Grup Terapileri: Sistematik Gozden Gecirme ve Olumlayici Bilissel Davranisci Grup Terapi Sureci Sunumu. Turk Psikiyatri Derg 36:427-438. https://doi.org/10.5080/u27670428 www.turkpsikiyatri.comark. 2016), kimlikle gurur duyma, sosyal destek (Basar ve Oz 2016; Basar ve ark. 2016), akran temasi (Tuzun ve ark. 2022) onemli koruyucu etkenler arasindadir (Perrin ve ark. 2019). Bu baglamda, soz konusu etkenleri kapsayan bir uygulama bicimi olarak grup terapilerinin trans+’larla calismada etkili bir yontem oldugu dusunulmektedir.Trans+’lar cinsiyetleriyle uyumlu gordukleri bedensel ve sosyal ozellikleri edinmelerine yonelik cinsiyet uyum sureci (CUS) ile ilgili tibbi destek talep ettiklerinde erisimle ilgi-li zorluklarla karsilasmaktadir (Berrian ve ark. 2024). Hem uyum sureci hem de genel ruhsal destekle ilgili erisim engel-leri arasinda egitimli ve deneyimli uzman sayisi ve bu hiz-metlerin sunuldugu kurum sayisindaki azlik onemli siradadir (Safer ve ark. 2017, Renner ve ark. 2021, Skuban-Eiseler ve ark. 2023). Klinik ortamlarda calisan uzmanlara, trans+’lara ruh sagligi hizmeti sunarken cinsiyet kimligi azinlik stresiy-le basa cikmanin onemine iliskin bir farkindalik olusturmayi ve bir uygulama ornegi olusturmayi amaclayan bu yazida, ilk olarak cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup terapisi modellerine iliskin alanyazin sistematik bir yaklasimla degerlendirilecektir. Ardindan, yazarlarca olumlayici bilissel davranisci perspektiften planlanan ve uygulanan bir grup te-rapisi sureci ve tedaviyi surduren sekiz uye sunulacaktir.CINSIYET KIMLIGI AZINLIK STRESINE YONELIK GRUP TERAPILERICinsel kimlikle ilgili cesitliligin tani sistemlerinde ruhsal bo-zukluk olarak degerlendirildigi gecmis donemlerdeki terapi uygulamalarinin aksine, olumlayici psikoterapi yaklasimi, kisilerin cinsel yonelim ve cinsiyet kimligi ile ilgili ifadeleri-ne saygi gostererek, azinlik gruplarinin psikososyal zorlanma deneyimlerinin farkinda olarak, kisilerin ihtiyaclarini des-teklemeye, guclendirmeye oncelik vermektedir (American Psychological Association 2015, Basar 2025). Trans+’lara yonelik olumlayici terapiler kapsam, yontem, sure ile ilgi-li onemli degiskenlikler gosterse de giderek artan sekilde bu grubun deneyimledigi saglik esitsizliklerine ve bunun altinda yatan toplumsal yapilara odaklanmaktadir (Singh ve Dickey 2017). Azinlik stresinin tanimlanmasi, arastirma ve klinik uygulamalarda yer verilmesiyle psikoterapiler stres etkenle-rinin kisilerin basa cikma bicimlerini, dusunsel, duygusal ve davranissal tepkilerini, bunlarin esnek olmayan ve islevselligi bozan sekilde yinelenmesini hedef olarak belirlemistir. Bircok psikoterapi yaklasimi icinde oncelikle bilissel davranisci te-melli yaklasimlar dikkat cekmektedir (Exposito-Campos ve ark. 2023). Burger ve Pachankis (2024)’a gore olumlayici yaklasimlar arasindan bilissel davranisci psikoterapiler, azinlik stresini kisisel yetersizliklerden cok toplumsal yapilarla iliski-lendirmesi ve boylelikle kisiye gunluk yasaminda uyumu art-tiracak basa cikma stratejileri gelistirmesi ve bilissel esneklik kazandirmasi nedeniyle one cikmaktadir. Bir baska ifadeyle GIRISCinsiyeti dogumda bedensel ozelliklerine dayanarak atandi-gi cinsiyetle ortusmeyen, kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanimlayanlar (trans+1), toplum icinde dislanan grup-lar arasindadir. Cinsiyet kimlikleri uzerinden deneyimlenen onyargi, damgalanma ve ayrimcilik bu grubu daha stresli bir sosyal cevre icinde yasamaya zorlamaktadir. Meyer (2003), cinsel kimlikleri nedeniyle toplumda gruplar arasi hiyerarside asagida kalan gruplarin deneyimledigi bu stres bicimini dis ve ic kaynaklardan olusan “azinlik stresi” olarak tanimlamistir. Azinlik stresi, kisinin kimligi ve ozelliklerinden degil ama top-lumsal kaynaklardan koken alan, suregen, yaygin ve kendine ozgu bir stres cesididir. Dis kaynaklar, cinsiyet kimligi uzerin-den yasanan damgalanma, ayrimcilik, ret, haklardan yoksun birakilma, magdur edilme ve kimligin olumlanmamasi, ta-ninmamasidir. “Icsellestirilmis damgalanma”, cinsiyetin ikili olarak kabul edildigi ve dogumda atanan cinsiyetle az ya da cok ortusmeyen cinsiyet kimligi ve ifadesinin dislandigi top-lumlarda (orn., cisseksizim ideolojisi) bireyin bu kalip yargi-lari benimseyerek hem kendisine hem de grubuna karsi olum-suz inanclar gelistirmesidir. (Hatzenbuehler ve Pachankis 2016). Bu yolla kisinin cinsiyet kimligi uzerinden kendisine dair olumsuz dusunce, duygu ve davranislar gelistirmesi ic stres kaynagi olarak degerlendirilmektedir. Bu durum, kisinin surekli ayrimciliga ugrayacagina dair bir beklentiye girmesine ve yogun bir sekilde gizlenme cabalari ile yasamasina neden olabilmektedir. Genel toplumda deneyimlenen stresorlere ek olarak, kendine ozgu nitelikleri olup suregen seyreden azinlik stresine maruz kalmak, kisinin stres yukunu arttirarak hem bedensel hem de ruh sagligini olumsuz yonde etkileyebilmek-tedir (Hatzenbuehler ve Pachankis 2016).Meyer (2003), azinlik stresi modelini oncelikle cinsel yone-limle ilgili homofobik deneyimler uzerinden gelistirmistir. Hendricks ve Testa (2012), “cinsiyet kimligi azinlik stresi”nin cinsiyet cesitliligine yonelik ayrimci duygu, dusunce ve tutumlarla, transfobiyle de iliskili oldugunu gostermistir. Trans+’larda, cinsiyet kimligi azinlik stresiyle iliskili olarak bazi ruhsal saglik sorunlari genel toplumdan daha yuksek oranda gorulmektedir (Helsen ve ark. 2022, Moe ve ark. 2023). Bu sorunlar arasinda depresyon, anksiyete, yuksek stres duzeyi one cikmaktadir (Mezza ve ark. 2024). Bu grupta ozkiyim ve ozkiyima yonelik olmayan kendine zarar verme davranisi da toplum genelinden yuksek yayginlikla gorul-mektedir (Aparicio-Garcia ve ark. 2018, Surace ve ark., 2021, Branstrom ve ark. 2022, de Lange ve ark. 2022). Azinlik stre-siyle basa cikmakta ve psikolojik dayanikliligin artisinda umut (Meyer 2003, Moe ve ark. 2023), topluluga aidiyet (Barr ve 1Bu terim, Turkce alanyazinda yaygin kullanilan bir ifade olmamak-la birlikte bu yazida kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanim-layanlarin (Ing. trans and gender diverse people) kisaltmasi olarak kullanilmaktadir.429 www.turkpsikiyatri.combilissel davranisci terapiler, diger olumlayici yaklasimlarin terapotik uygulamalarinda benimsedigi cinsiyet kimliginin olumlanmasi ilkesine ek olarak, danisanlarinda cinsiyet kim-ligi temelli baski ve ayrimciliga iliskin deneyimlerin toplum-sal nedenlerine dair farkindalik olusturmayi ve bu farkinda-lik zemininde bilissel ve davranissal beceriler kazandirmayi onceliklendirir.Azinlik stresine yonelik ogelere yer veren olumlayici psikote-rapiler sadece cinsel yonelim azinlik gruplarina, sadece cinsi-yet kimligi azinlik gruplarina ya da tum cinsel kimlik azinlik gruplarina yonelik planlanip, etkinlikleri arastirilmaktadir (Pachankis ve ark. 2019, Pachankis ve ark. 2020, Pachankis ve ark. 2022). Azinlik stresine yonelik bireysel olumlayici bilissel davranisci psikoterapi uygulamalarinda daha yuksek yapisal ayrimciliga maruz kalmanin, icsellestirilmis damgalanmanin daha yuksek olmasinin tedavi etkinligiyle iliskisi gosterilmis-tir (Pachankis ve ark. 2023, Yi ve ark. 2024). Son donemde erisilebilirlik avantajini da kullanarak teletip temelli psiko-terapi modelleri gelistirilmekte, etkinlikleri bildirilmektedir (Craig ve ark. 2021, Pachankis ve ark. 2023, Nieder ve ark. 2024, Yi ve ark. 2024). Kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanimlayan kisilere yonelik olumlayici psikoterapiler bireysel veya grup formatin-da uygulanabilmektedir. Heck (2017) trans+’larda grup tera-pilerinin tercih edilmesini birkac nedene baglamistir: birey-sel terapiyle karsilastirilabilir etkinlikleri; ozellikle yalitilmis hisseden gruplarda tatmin edici kisiler arasi iliskiler gelistir-me olanagi saglamasi; tedavi formatina ozgu ilave terapotik etkenler icermesi; maliyet etkinlik acisindan uygun olmasi. Grup terapi uygulamalarinin sagladigi avantajlar bilissel dav-ranisci temelli uygulamalarla sinirli degilse de (Mastropaolo ve ark. 2020), bilissel davranisci terapi uygulamalari tedavi etkinligiyle ilgili arastirmalarin otesinde duzenleyici ve araci degiskenlerle de ilgili degerlendirme yapilmasina uygundur (Burger ve Pachankis 2024). Sadece trans+ kisilere yonelik farkli kapsam, terapotik hedef ve bilesenleri olan grup terapileri bildirilmisse de (Yuksel ve ark. 2000, Ozgen ve ark., 2024), son 10 yilda grup psikote-rapi ile ilgili alanyazin agirlikli olarak azinlik stresine yonelik uygulamalara odaklanmistir.Alanyazin Tarama YontemiCinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup tera-pisi modellerini degerlendirmek amaciyla ilgili alanyazin, sis-tematik bir yaklasimla PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analysis) ilkeleri (Liberati ve ark. 2009) dogrultusunda degerlendirilmistir. Veri tabanla-ri olarak Web of Science, Scopus, PubMed ve Turk Psikiyatri Dizini kullanilmistir. Taramada anahtar kelimeler su sekilde belirlenmistir: “gender diverse” (cinsiyet cesitliligi) YA DA “gender dysphoria” (cinsiyet disforisi) YA DA “transsexual” (transseksuel) YA DA “transgender” (trans) VE “gender mi-nority stress” (cinsiyet kimligi azinlik stresi) YA DA “mino-rity stress” (azinlik stresi) VE “group therapy” (grup terapisi) YA DA “group therapies” (grup terapileri). Tarama, 28 Subat 2025’ten geriye donuk yapilmistir. Calisma turu olarak ise olgu sunumlari, protokol ve arastirma makaleleri belirlenmis olup derlemeler, kitaplar ve kitap bolumleri disarida tutulmus-tur. Anahtar kelimelerle yapilan tarama sonucunda 22 calis-maya (Web of Science = 8, Scopus = 10, PubMed = 3, Turk Psikiyatri Dizini = 1) ulasilmistir. Diger kaynaklardan bes ca-lisma daha belirlenmistir. Tekrar eden calisma sayisi dokuzdur. Kalan 18 calisma incelendikten sonra 13 makalenin tarama stratejisine uygun oldugu sonucuna varilmistir. Bu 13 makale arasinda ise iki derleme ve bir kitap bolumu bulunmaktadir. Ayrica, bir calismanin tam metnine ulasilmamistir. Bu eleme-ler sonucunda bu yazida cinsiyet kimligi azinlik stresine yone-lik grup terapisi modellerine iliskin dokuz calisma (Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018, Poquiz ve ark. 2022, Pipkin ve ark. 2022, Ouellette ve ark. 2023, Sessions ve ark. 2023, Hatchard ve ark. 2024, Chinsen ve ark. 2024a, Chinsen ve ark. 2024b) degerlendirmeye alinmistir (bkz. Sekil 1).BULGULAROlumlayici Bilissel Davranisci Basa Cikma Becerileri Grup Mudahalesi (Affirmative Cognitive Behavioral Coping Skills Group Intervention (AFFIRM)) (Craig ve Austin 2016), Sekil 1. PRISMA Akis Diyagrami430 www.turkpsikiyatri.comalanyazinda cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik grup te-rapilerine onculuk eden bir modeldir. Bu model, yazarlarin klinik deneyimleri, katilimci arastirmalari ve geribildirimleri-ne (Austin ve Craig 2015) dayali olarak genc lezbiyen, gey, bi-seksuel, trans, interseks ve kimlik cesitliliginin diger ogeleriyle kendini tanimlayanlarin (LGBTI+) basa cikma becerilerini gelistirme, depresyon duzeylerini azaltma ve boylelikle bilis (oz-farkindalik, riskleri tanimlama), mod (dusunce ve duy-gular arasinda bag kurma) ve davranislarini (guclu ozellikleri ve basa cikma sekillerini tanimlama) anlama ve duzenlemeleri amaciyla gelistirilmistir. Sekiz seanstan olusan bu yapilandiril-mis model, olumlayici bilissel davranisci yaklasima dayali yuz yuze yurutulen bir grup mudahalesidir. Bu modelin cevrimici versiyonu (AFFIRM Online) da bulunmaktadir (Craig ve ark. 2021). Bu modelde ilk seansta (1) grup kurallari, beklenti ve hedefler ele alinir ve uyelere program, bilissel davranisci te-rapi (BDT) ve azinlik stresi tanitilir. Sonraki seanslarda ise sirasiyla (2) homo/transfobik tutumlar ve davranislarin stres uzerindeki etkileri, (3) dusuncelerin duygulari nasil etkiledigi, (4) duygulari degistirmek icin dusuncelerin kullanimi, (5) et-kinliklerin duygulari nasil etkiledigi, (6) zarar veren dusunce ve olumsuz duygularla basa cikma planlari, (7) azinlik stre-si ve homo/transfobinin sosyal iliskiler uzerindeki etkileri ve (8) guvenli, destekleyici ve kimlik olumlayici sosyal iliskiler gelistirme konulari ele alinir. Bu modelin uygulanabilirligi-ni degerlendirmek icin pilot bir calisma yapilmistir. Bu ca-lismada AFFIRM modelinin uygulandigi uc ayri grup terapi sureci iki terapist ve 15-18 yas arasinda 10 Kanadali LGBTI+ genc uye ile yurutulmustur (Craig ve Austin 2016). Bu terapi gruplarina katilan ve 16-18 yas arasinda olan sekiz trans uyeye dair bulgular, trans-olumlayici uygulama onerileriyle birlikte, baska bir makalede (Austin ve ark., 2018) detayli olarak su-nulmustur. Bu makalede sekiz trans uyenin depresyon duzey-lerinin azaldigi bildirilmistir. Ayrica trans uyeler, yasamlariyla iliskili olmasi, stresle basa cikma ve problem cozme becerileri ogrenmeleri, terapistlerin destekleyici ve yardimci olmalari nedeniyle bu programdan memnun olduklarini ve bu prog-rami baskalarina onereceklerini bildirmislerdir. Kesisimsellik; cinsiyet, etnisite, irk ve sosyal sinif gibi farkli azinlik temelli kimliksel ozelliklere dayali baski ve ayrimciliga iliskin deneyimlerin ayri olarak ele alinmasindan ziyade bu ozelliklerin birlesiminin olusturdugu deneyime odaklanilmasi gerektigine vurgu yapmaktadir (Crenshaw 1991). Ornegin, trans+’lar icin cinsiyet kimligi temelli baski ve ayrimcilik kendi basina bir stres kaynagi olusturur. Fakat beyaz irktan olmayan bir trans+’nin kimligine iliskin stres deneyimi tek basina cinsiyet kimligi ile aciklanamaz. Bu kisi, cinsiyet ve ir-kin kesistigi bir yerden katmanli bir sekilde azinlik kimligi temelli bir stres deneyimi yasar -ki bu kisinin yoksul, engel-li, yasli olmasi bu stresin yukunu artiracaktir. Bu bakis aci-sindan Poquiz ve arkadaslari (2022), cinsiyet kimligi ve irk temelli azinlik stresini kesisimsel bir yerden ele aldiklari, bes seanstan olusan kisa sureli, teletip temelli bir grup calismasi modeli gelistirmislerdir. Gururu, Aktivizmi, Dayanikliligi ve Toplulugu Desteklemek (Supporting Pride, Activism, Resiliency, and Community (SPARC)) isimli bu modelin seanslarinin icerikleri ise sirasiyla su sekildedir: (1) dis ve ic etkenler uze-rinden deneyimlenen irkcilik ve cinsiyet kimligi azinlik stres-leri, beden ve ruh sagligi uzerine etkileri, kimliklerin kesi-simleri ve ayrimcilikla olan iliskisi, (2) irksal kimlik gelisimi ve sosyalizasyonu, (3) yuz yuze ve dijital ortamlarda irkci ve transfobik soylemlere tepki gosterme ve basa cikma strateji-leri, (4) tarihsel ve guncel aktivizm, (5) dayaniklilik insa et-mek adina aktivizm ve toplulukla bag kurma. Ilk uc seansta uyeler, irkci ve transfobik sosyal medya paylasimlarina maruz birakilir ve bu maruziyetlere dayali olarak duygu duzenleme uygulama becerileri ele alinir. Burada amac, uyelerin bu tur durumlarla basa cikma ve problem cozme becerilerini gelistirmektir. Dorduncu seansta sosyal medya ve dijital alanlardaki aktivizme iliskin sosyal medya ornekleri izletilir ve uyelerin sosyal adaletteki rolu ve yapabilecekleri ele alinir. Son seansta ise uyelerden toplulukla bag kurmalarini arttiracak bir yol tanimlamalari istenir. Arastirmada iki klinik psikolog, ABD’de yasayan 15-22 yas arasinda alti uye ile seanslari yu-rutmustur. Uyeler, genel anlamda grubun yapisi, icerigi ve uy-gulama seklinden (teletip) memnun kalsalar da seans sayisinin daha fazla oldugu, yuz yuze bir uygulamayi tercih edebilecek-lerini bildirmislerdir.Ouellette ve arkadaslarinin (2023) gelistirdikleri Transcending (Asma), travmatik deneyimlerle sonuclanan cinsiyet kimligi azinlik stresiyle basa cikmada beceri gelistirmeyi, bu beceriler-le ruhsal dayanikliligi gelistirmeyi amaclayan, travma-odakli, bilissel davranisci protokole dayanan, grup terapisi temel-li, ikiser saatlik 12 seanstan olusan bir modeldir. Seanslarin icerikleri sirasiyla su sekildedir: (1) azinlik stresine psikoegi-tim temelli bir giris ve cinsiyet kimliklerine iliskin mitlerin (orn., “bu bir hastalik”, “bu gecici bir donem”, “sen gercek bir kadin/erkek degilsin”) curutulmesi, (2) bilissel davranisci modelin azinlik stresi baglaminda ele alinmasi, (3) bilissel ye-niden yapilandirmanin tanitilmasi, (4) problemli inanc ve du-suncelerin tanimlanmasi, (5) icsellestirilmis trans-negatiflik, (6) olumsuz gelecek beklentileri, (7) cinsiyet kimligiyle ilgili acilamamanin yarattigi benlik ve baskalariyla iliskili inanc ve dusuncelerin yeniden yapilandirilmasi, (8) yardimci olmayan davranislarin degistirilmesi, (9) cinsiyet kimliginin cevrimi-ci ve yuz yuzeyken acikca ifade edilmesi, (10) oz-guclenme adina kendine guvenin ele alinmasi, (11) engelleri asmak icin problem cozme becerilerinin gelistirilmesi ve (12) tedavi kazanimlarinin (kabul ve beceriler gibi) degerlendirilmesi ve devaminin planlanmasi. Ilk ve son seanstan once uyeler, grup surecini degerlendirebilmeleri icin cinsiyet kimlikleri uzerine cevrelerinden aldiklari tepkileri ve bu tepkilerin kisisel inanc-larini nasil etkilediklerine dair degerlendirmeler yaptiklari bir yazili uygulama odevi yaparlar. Ayrica besinci seansta kimlik431 www.turkpsikiyatri.comolumlama uygulamasi yapilirken; 8., 9. ve 10. seanslarda ma-ruz birakma teknikleri uygulanir. Yani uyeler grup sirasinda ve ev odevleriyle kamusal alanda davranislarini degistirmele-ri icin cesitli uygulamalara maruz birakilir. Yazarlara gore bu tekrar eden maruz kalmalarla uyelerin ozellikle dis stresorle-re dayanan korku temelli kacinma davranislari azalacak ve ic stresorlerle yasam memnuniyeti arasindaki iliskiyi zayiflatan bilissel esneklikleri artacaktir. Hatchard ve arkadaslari (2024), bu modelin etkililigini degerlendirmek adina ucu cevrimici, ucu yuz yuze olmak uzere alti grup terapisi uygulamasi yap-mislardir. Her bir terapi, uc terapistle ve 17-25 yas arasindaki bes Kanadali trans+’la yurutulmustur. Modelin icsellestirilmis trans-negatiflik, gelecek hakkinda olumsuz beklenti, cevreye acilamama ve anksiyetede azaltici; umut, kimliginden gurur duyma ve toplulukla bag kurmada artirici etkileri gosterilmis-tir. Katilimcilar bu modeli azinlik stresiyle basa cikmada etkili bulduklarini ve onereceklerini belirtmislerdir.Sefkatli Zihin Egitimi (Compassionate Mind Training (CMT)) programi, sorunlari kroniklesme egiliminde olan, oz-sefkati ve oz-kabulu zor ve/veya korkutucu bulan, yuksek utanc duygu-su ve benlik elestirisine sahip kisiler icin gelistirilmis bir grup terapisidir. (Gilbert ve Procter 2006). Sessions ve arkadaslari (2023) CMT’yi, benzer dusunce ve duygulari cinsiyet kimligi azinlik stresi uzerinden deneyimleyen trans+’lara uyarlamis-tir. Bu model sekiz seanstan olusmaktadir: (1) grup kurallari, sefkat kavrami ve bilincli farkindaligin ele alinmasi, (2) trans ayrimciligi ve damgalanmanin sefkat onundeki engellerinin degerlendirilmesi ve rahatlatici nefes ritminin ogretilmesi, (3) sefkat akisinin uc boyutunun ele alinmasi, (4) guvenlik stratejilerinin tartisilmasi ve bazi tekniklerin (orn., guvenli alan imgeleme) uygulanmasi, (5) trans ayrimciligi ve icselles-tirilmis transfobiye dair sefkat odakli egzersiz uygulamalari-nin olusturulmasi ve topraklanma tekniginin aktarilmasi, (6) uyelerin sefkatli icsel diyalog gelistirmeleri adina yuzlesme, duygu yonetme, icsellestirilmis damgalanma oykuleriyle basa cikmanin ele alinmasi ve sefkatli arkadas imgelemi uygula-masinin yapilmasi, (7) oz-sefkate iliskin icsel diyaloglari olus-turmak adina uyelerin kendilerine mektup, diger uyelere yo-rum yazmalari, (8) sefkati surdurecek planlarin gelistirilmesi ve grupca sefkat egzersizinin yapilmasi. Bu model, 18-73 yas arasinda Ingiltere’de yasayan 10-11 katilimciyla haftalik ola-rak, cevrimici ortamda, iki saatlik seanslar halinde uc terapist-le ve bir supervizorle yurutulen iki grup terapisi uygulamasi uzerinden degerlendirilmistir. Hem birey hem de grup duze-yinde uyelerin kendilerine ve baskalarina sefkat puanlarinda artis gozlemlenmistir. Ayrica grup duzeyinde onur hissinde artma ve icsellestirilmis trans-negatiflige iliskin yabancilasma hissinde azalma gorulmustur. Pipkin ve arkadaslari (2022) bu terapi grubuna katilan alti transla yari-yapilandirilmis gorus-meler yapmistir. Katilimcilar bu uygulamanin damgalanma deneyimlerini anlamada faydali oldugunu, baska translarla bir araya gelmenin birbirlerini karsilastirma ve incinme korkusu gibi bazi kaygilari artirsa da oz-kabulu olumlu yonde etkiledi-gini ve her ne kadar cevrimici gorusmelerin zorluklari olsa da grubun faydali oldugunu belirtmislerdir.Chinsen ve arkadaslari (2024a) trans genclere yonelik bir grup terapisi modeli gelistirmek amaciyla nitel bir arastirma yurutmuslerdir. Cevrimici uc calistaydan olusan bu arastir-maya, 15-21 yas arasinda Avustralyali sekiz trans katilmistir. Katilimcilarin trans genclerle yurutulecek grup terapilerinin yapisi, formati, amaclari ve mudahale icerigi acisindan one-rilerinde iki tema one cikmaktadir. Ilki, trans topluluklarla bag kurma, destekleyici, pozitif ve umut verici terapotik ala-nin olusturulmasi ve translar arasindaki cesitliligin taninma-sindan olusan “trans topluluguyla bag kurma, pozitiflik ve umut” temasidir. “Cesitli deneyim, bakis acilari ve ihtiyaclara uyum saglamak” isimli ikinci tema ise katilimi kolaylastiran erisilebilirlik, esneklik, pozitif grup dinamigi ve hos karsilan-ma unsurlarini icermektedir. Bu temalar isiginda gelistirilen Azinlik Stresini Azaltmaya Yonelik Trans Ergen Grup Terapisi (Trans Adolescent Group ThErapy for Alleviating Minority stress (TAG TEAM)), trans genclerin gereksinim ve isteklerini ve cinsiyet kimligi azinlik stresini merkeze alan, bilissel davranis-ci yaklasima dayali bir grup terapisi modelidir. Alti seanstan olusan bu uygulamada her hafta bir onceki seansta ogreni-lenler ve odevler degerlendirilir, seansin temasina iliskin trans yetiskinlerin videolari izlenir ve bir sonraki seans icin odev-ler aciklanir. Ilk seansta (1) grup kurallari, program bilgisi, cinsiyet kimligi azinlik stresi ve BDT’ye giris yapilir ve bu seans stres giderici bir oyuncagin yapildigi grup etkinligiyle sonlanir. Sonraki dort seansta (2) toplulukla olan iliskiler, (3) ayrimcilik ve reddedilme, (4) icsellestirilmis damgalanma ve kendini olumlama, (5) hak, esitlik, gorunurluk gibi temalar-dan olusan onur konulari degerlendirilir; bu konularda uye-leri guclendirici psikoegitim ve BDT uygulamalari yapilir. Son seansta (6) “gelecekteki ben”e mektup yazilir, program degerlendirilir, stratejileri gunluk hayata katma planlanir ve vedalasilir. Bir supervizor, bir terapist ve bir trans akranin ko-laylastiriciligiyla yurutulen seanslarin iki saat surmesi oneril-mektedir. Chinsen ve arkadaslari (2024b) bu modelin uygu-lanabilirliginin ve etkilerinin nasil incelenebilecegine dair bir protokol yayimlamislardir. Fakat bu modelin etkililigi, henuz herhangi bir ampirik calismayla degerlendirilmemistir.GRUP TERAPISI PLANLAMA VE UYGULAMA SURECI Grup Terapisi Kapsami, Bilesenleri ve SureciGrup terapisi icin AFFIRM modelinin (Austin ve Craig 2015, Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018) bir supervi-zor, iki terapist ve 18-25 yas arasinda, 10 trans+ genc yetiskin uye ile yurutulmesi planlanmistir. Terapi grubunda, BDT ala-ninda egitimli, deneyimli, cinsiyet kimligi ve CUS alaninda klinik deneyime sahip bir psikiyatrist (KB) supervizor olarak,432 www.turkpsikiyatri.combir psikolojik danisman (KCE) ve bir sosyal hizmet doktora adayi (HP) da terapist olarak gorev ustlenmistir. Terapistler, CUS ile ilgili degerlendirme, izlem ve karar sureclerinde rol almamaktadir. Grup icin klinigin mekan olanaklari kullanil-mamistir. Boylece grup terapisi, CUS ile ilgili talep ve islem-lerle iliskilendirilmemistir. Grup terapisine katilim icin duyuru metni bir devlet univer-site hastanesi psikiyatri klinigine ve iki LGBTI+ dayanisma dernegine iletilmistir. Ilk basta, basvuru yapan 23 kisiyle tele-fonla gorusulerek birer degerlendirme gorusmesi planlanmis-tir. Adaylarin saglik durumlari (orn., ruhsal ya da bedensel akut hastalik doneminde olmamasi), grup terapisine katilim motivasyonlari ve uygunluklari terapistlerce (KCE, HP) go-rusmelerde ele alinmis ve supervizorle (KB) birlikte deger-lendirilerek calismaya 10 kisi davet edilmistir. Iki aday hicbir seansa katilmamistir.Yasal kayitlarda cinsiyet degisikligi yapmamis olan sekiz uyeyle ilgili sosyodemografik, CUS ve katilinan oturum sayisi ile ilgili bilgiler Tablo 1’de sunulmustur. Helsinki ilkelerine bagli kalinarak toplanan tum verilerin anonim olarak bilimsel mesleki yayinlar ve meslektaslar arasi paylasimlarda kullanil-masiyla ilgili uyelerden bilgilendirilmis onam alinmistir.Ilk seansa isinma uygulamasi, grup kurallari ve sozlesmesi, ki-sisel ve grup hedeflerinin tanimlanmasi, uyelere grup terapisi boyunca hislerini ve ogrendiklerini kayit altina almalari icin gunluk tutmalari icin defter dagitimi ile baslanmis, BDT ve azinlik stresi kavramlari tanitilmistir. Bunu takiben, uyelerin gunluk yasamda stres deneyimleri ele alinmistir. Ikinci seansta trans+’lara karsit tutum ve davranislarin stres uzerindeki etki-leri tartisilmistir. Toplumsal cinsiyetle iliskili ayrimcilik ideo-lojileri (orn., cisseksizm) ve azinlik stresi kurami ele alinmis-tir. Sonrasinda uyelerin cinsiyet kimligi azinlik stresini yogun olarak hissettikleri durumlari ve bu durumlarla basa cikma, mucadele etme stratejilerini tanimlamalari istenerek bu se-ans sonlandirilmistir. Ucuncu seansta ABC modeli uzerinden dusuncelerin duygu ve davranislari nasil etkiledigi ele alinmis-tir. Ilk olarak dusunce ve duygu ayrimina iliskin psikoegitim temelli bir uygulama yapilmistir. Seansin ikinci oturumunda ele alinan durumlar uzerinden olumsuz dusunce kayit formu uygulamasi yapilmistir. Grup uyelerini cinsiyet kimlikleri ne-deniyle strese sokan durumlara iliskin dusunce-duygu-davra-nis kayitlarindan ornekler Tablo 2’de sunulmustur.Dorduncu ve besinci seanslar, dusunceleri kullanarak duygu-sal deneyimleri degistirmek uzerinedir. Bunun icin dusunce kayit formu uzerinden bilissel carpitmalar, bilissel yeniden yapilandirma teknigi uzerinden de alternatif dusunceler ele alinmistir. Altinci seansta davranissal alternatifler degerlen-dirilmistir. Bu seansta uyelerden kendilerini iyi hissettiren, kimlik olumlayici ve destekleyici davranislardan bahsetmeleri istenmistir. Bu noktada topluluk iliskilerinin onemi ve bil-giye erisim kaynaklari degerlendirilmistir. Ardindan, cinsiyet kimligi azinlik stresiyle iliskili durumlarda olumlu hissettire-cek alternatif davranislar uzerine bir uygulama yapilmistir. Yedinci seansta, zarar veren dusunce ve olumsuz duygularla basa cikmak adina BDT tekniklerinden nefes egzersizleri ve trafik isiklari teknikleri ogretilmistir. Sonrasinda ise cinsiyet kimligi azinlik stresini azaltacak, daha iyi hissettirecek yasam kosullari icin kisisel guclu ozellikler uzerinden kisa, orta ve uzun donem hedefler tanimlanmistir. Son seansa, uyelerin haklarini savunma becerilerini gelis-tirmek adina, oz-savunuculuk uzerine bir egitimle baslanil-mistir. Ek olarak, iyi hissettirecek sosyal destek sistemlerini kesfetmeleri icin bir uygulama yapilmistir. Bir aradan sonra sonlanim oturumu gerceklestirilmistir. Bu oturumda, grubun sonlanmasina iliskin duygular, birey ve grup hedeflerinin ne olcude gerceklestigi, kisisel kazanimlar, grup terapisinin uy-gulanmasina iliskin degerlendirmeler yapilmistir. Grup tera-pisi sonlandiktan 10 hafta sonra cevrimici ortamda her biri 20 dakika suren bireysel izlem gorusmelerine alti uye katilmistir.Tablo 1. Katilimcilarin Sosyodemografik, Cinsiyet Uyum Sureci ve Katildiklari Oturum Sayisina Iliskin BilgileriUyeYas Cinsiyet KimligiDAC Egitim Meslek Secilmis Isim KullanimiHormon Terapisi*CerrahiIslem*Katilinan Oturum SayisiU1 19 Trans erkekK Lise Serbest meslek Evet Hayir Hayir 8U2 21 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 6U3 25 Trans erkekK Universite Ogretmen Evet Hayir Hayir 4U4 24 Trans kadinE Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 8U5 20 Trans erkekK Lise Egitmen Evet Hayir Hayir 8U6 19 Non-binary K Lise Calismiyor Evet Hayir Hayir 8U7 22 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Evet Evet 5U8 21 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 4DAC: Dogumda atanan cinsiyet; K: Kadin; E: Erkek*Cinsiyet uyum surecine iliskin433 www.turkpsikiyatri.comSeanslar, 25 Mayis-20 Temmuz 2023 tarihleri arasinda hafta-da bir (Persembe gunleri), 18.30-20.30 saatlerinde yapilmis-tir. Her seans 10 dakika arayla gerceklestirilen iki oturumla gerceklestirilmistir. Seanslara uyelerin o haftayla ilgili deger-lendirmeleri (duygu, dusunce, deneyim paylasimlari) ve bir onceki seansin gozden gecirilmesi ile baslanilmistir. Seanslar, seansin ozetlenmesi ve uyelerin seans hakkindaki degerlendir-meleri alinarak sonlandirilmistir. Ortalama 120 dakika suren supervizyonlar, her seansin ardindan yuz yuze ya da cevrimi-ci gerceklestirilmistir. Supervizyonlarda seansa iliskin icerik, terapotik uygulamalar gozden gecirilmis, uyeler ve butun grupla ilgili degerlendirmeler yapilmis ve bir sonraki seans planlanmistir.Grup terapisi surecinin analizi, supervizor ve terapistlerin ortak degerlendirmeleriyle yapilmistir. Bu degerlendirme-ler terapistlerin seans notlari, gozlemleri ve uyelere uygula-nan ozbildirime dayali araclara (bkz. Ekler) dayanmaktadir. Uyelerin ilk, son ve izlem seanslarindaki bireysel ozbildirim olcek puanlari Ek Sekil 1’de, grup ortancalari Ek Tablo 1’de sunulmustur. Grup Terapisine Iliskin BulgularIlk kez akran topluluguyla, yani baska trans+’larla, tera-pi grubunda bir araya gelen U1, gruba siklikla bedeninden hosnutsuzlugu, aile iliskileri ve tibbi uyum surecine iliskin konulari acmistir. Baslarda kendini gruba acma konusunda daha cekimserken; giderek daha fazla katilim gosterdigi goz-lemlenmistir. “Yeterince erkek” olmama dusunceleriyle basa cikmaya calisan U1’in bu nedenle bazi isteklerini (orn., ro-mantik iliski kurmak, spora gitmek, universiteye baslamak) erteledigi gorulmustur. Grup terapisine katilmanin kisisel ve iliskisel duzeylerde U1’i guclendirdigi gozlemlenmistir. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra ozguveninin arttigini (“Ilk topluluk deneyimim sayesinde kendimi daha ozguvenli ve bilgili goruyorum.”), stres altinda “sorunun be-nim transligim olmadigina odaklaniyorum” diye dusunerek oz-duzenlemeye yonelik nefes egzersizlerini kullanmaya de-vam ettigini, grup uyeleriyle CUS ile ilgili tibbi islemler konu-sunda yardimlastigi ve terapi grubunda erteledigini belirttigi spor salonuna yazilma hedefini gerceklestirdigini bildirmistir.”Kimsenin onu anlayamayacagi” dusuncesiyle kendini yakin sosyal cevresine ve bir terapiste acmaktan kacinan, bu neden-le yapay zeka araclariyla konusarak psikolojik destek almaya calisan U2 icin bu terapi grubu, baskalarina kendini acma ko-nusunda yeni bir deneyimdi. Terapi grubundan tibbi uyum surecine iliskin bilgi edinmeyi ve baska translarla bir araya gelmeyi bekliyordu. Bu gruba katilmanin ve cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin gelistirdigi icgorulerin gelecek umudu, ozguven ve oz-savunuculuk becerisini gelistirdigi gozlemlen-mistir. Bir oturumda isim degisikligi sureciyle ilgili kaygi ya-sadigini belirtirken, izlem gorusmesinde terapi grubuna ka-tildiktan sonra universitedeki hocalariyla kendisine atanmis ismiyle seslenmemeleri icin konusabildigini, CUS icin tibbi ve yasal surecleri baslattigini, stres altinda nefes egzersizlerini kullanmaya devam ettigini ve grup uyelerinden U1’in deste-gi ile terapi grubunda “orta vadeli hedef” olarak tanimladigi mastektomi ameliyati oldugunu aktarmistir.Sosyal anksiyete bozuklugu tanisi olan U3, grup sureciyle daha iyi hissetmeyi beklemekteydi. Gruba aile, beden imgesi, yanlis cinsiyetlendirilmek ve cogunlukla isyerinde gizlenmeye iliskin deneyimledigi stresi acmistir. Gruba kendini en az acan uyeydi. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra sehir ve is degistirdigini, azinlik stresine iliskin farkindaliginin arttigini, alternatif dusunce uygulamalarina ve trans daya-nisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini Tablo 2. Uyeleri Cinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Sokan Durumlara Iliskin Dusunce-Duygu-Davranis Kayitlarindan OrneklerUyeDurum Dusunce Duygu (Derecesi)DavranisU1Vucutta dogumda atanan cinsiyete iliskin bolgelerin belli olmasi”Cevreme dogumda atanan cinsiyetteki gibi gorunecegim.”Uzuntu (%70) Gogus korsesi kullanmak ya da bedeni gizleyecek kiyafetler giymekU2Otobuste binis karti okuturken cihazin kadin sesi cikarmasi”Sofor beni anlamayacak ve onunla tartisacagim.”Ofke (%80) Cihazin sesini bastirmak icin oksurerek kart okutmakU3Kamusal alanda baskalarinin yanlis cinsiyetlendirerek konusmasi”Goruntum sebebiyle erkek oldugumu soylemem baskalarinca sahtekarca bulunacak.”Kaygi (%80) Kimseyle konusmamakU4Romantik iliskilerde partnerin cinsiyeti sorgulamasi”Asla tam olarak sevilmeyecegim, kabul gormeyecegim.”Utanc (%100) Partnerle yakin iliski kurmaktan kacinmakU5Kamusal alandaki tuvaletleri kullanmak”Basima kotu bir sey gelecek.”Korku (%100) Tuvalettekilerle goz goze gelmemek icin surekli yere bakmakU6Ailenin dogumda atanan cinsiyet rollerini gerceklestirmeye zorlamasi”Ailemin beni anlamayacagini kabul etmeliyim.”Uzuntu (%80) Aileden uzaklasmakU7Regl olmak “Dogumda atanan cinsiyetimden hicbir zaman kurtulamayacagim.”Igrenme (%100)Sigara icmekU8Magazadan cinsiyetine uygun kiyafet satin almak”Magazadaki herkes bana bakacak.”Gergin (%100)Kimseyle goz temasi kurmamak434 www.turkpsikiyatri.combildirmistir. Cinsiyet kimligi azinlik stresinin konusuldugu seanslarda tuvalet kullanimina iliskin kaygilarindan bahse-den uye, yeni tasindigi sehirde ve is yerindeki erkek tuvaletini kullanmaya basladigini belirtmistir. CUS’ne tasindigi sehirde devam etmektedir.U4 grupla genellikle aile, romantik iliski ve beden imgesine iliskin konulari paylasmistir. Ilk haftalarda cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkindaligin U4’te umitsizlik, ofke olusturdugu gozlemlense de son haftalara dogru bu strese ilis-kin icgorunun kendisinde umut ve meydan okuyan bir tavir gelistirdigi gozlemlenmistir. Terapi grubundaki tek trans ka-din olan U4, bu konuda kendini yalniz hissettigini ve gruba kisisel deneyimlerini, ozellikle bedenine iliskin hislerini ak-tarirken grubu rahatsiz etme dusuncelerinin ortaya ciktigini dile getirmistir. Grup terapisinin kendisini daha ozguvenli, desteklenmis hissettirdigini ve bedenine dair daha olumlu bir bakis acisi kazandirdigini bildirmistir. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra alternatif dusunce uygula-malarina ve stres altindayken nefes egzersizlerini kullanmaya devam ettigini aktarmistir. Seanslarda “Kendi basima kaldi-gimda hayatimda hicbir sey degistirmek istemedigimi fark ettim. Anlamli iliskiler kurmak istiyorum.” diye belirten uye, izlem gorusmesinde trans dayanisma derneklerinin etkinlikle-rine katilmaya ve sosyal destek mekanizmalarini gelistirmeye devam ettigini ifade etmistir. “Kendi hedeflerim yolunda daha cok ilerledim. Kendi yolculugumda bu hedeflere ulasmak bir anda olmayacak, ancak azinlik stresine iliskin becerilerle ilgili teknik temelleri attim diye dusunuyorum.” demistir.Gocmen bir trans erkek olan U5, terapi grubuna genellikle cinsiyet kimligine iliskin sorgulamalarini, annesi ve toplu-lukla olan iliskisini acmistir. Gruba katilmak ona iyi gelse de depresyon tanisi ve ilac kullanimi, annenin cinsiyetci baskilari ve toplulukta irkinin ve cinsiyet kimliginin kapsanmadigina iliskin yetersizlik dusunceleri (“yeterince trans olamamak”) hakkinda gruba acilmanin ve gruptaki cinsiyet kimligi azinlik stresi temelli travmatik deneyimleri duymanin etkisiyle dep-resyon ve kaygi belirtilerinin arttigi gozlemlenmistir. Grup icinde deneyimledigi olumsuz duygulari da disa vurmaktan kacinma egilimi yuksekti. Terapi grubuna katilmayi “daha mutlu, heyecanli ve nefes almis hissediyorum” seklinde ta-nimlayan U5’in, cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin artan farkindaligi ve grup terapisinde kurdugu sosyal iliskiler uze-rinden kisisel ve iliskisel olcekte guclendigi soylenebilir. On gorusmede bu terapi grubuna katilma amacini “Transligimla ve kendi icimde barisik olmadigim ozelliklerle barismak isti-yorum.” seklinde ifade eden uye, izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra icsellestirdigi transfobiyi artik as-tigini, sosyal cevresiyle daha saglikli iletisim kurabildigini ve trans dayanisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini bildirmistir.Gruptaki tek non-binary olan (erkek/kadin ikiligi disinda cin-siyetini tanimlayan) U6, cinsiyet kimligine iliskin farkindalik kazanma ve baska trans+’larla bir araya gelme amaciyla terapi grubuna katilmistir. Dikkat eksikligi ve hiperaktivite ve sos-yal anksiyete bozuklugu tanilari olan, her hafta psikiyatrina ugradiktan sonra terapi saatinden oldukca cok erken bir sa-atte ofise gelen U6, kullandigi ilaclar nedeniyle bazen gruba dikkatini vermekte zorlandigini dile getirmistir. Genellikle ai-lesiyle iliskilerini gruba acan U6, grupta paylasilan kisisel de-neyimleri anlamakta zorlandigini siklikla dile getirmesi, diger uyelerle iliskilerini etkilemistir. Seans aralarinda ve sonrasinda diger uyeler birbirleriyle yakin iliskiler gelistirirken, U6’nin genellikle tek basina vakit gecirdigi gozlemlenmistir. U6’nin kendini acma, alternatif dusunce ve davranislari ele almada direnc gosteren bir uye oldugu soylenebilir. Izlem gorusme-sinde terapi grubuna katildiktan sonra cinsiyet kimligine iliskin farkindaliginin arttigini, baska bir eve tasinma ve uni-versite sinavina hazirlanma planini uygulamaya gecirdigini, stres altindayken nefes egzersizlerini kullanmaya ve trans da-yanisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini soylemistir. Grup terapisinin ozellikle sosyallesme becerilerini olumlu etkiledigini ifade etmistir.Gruptaki trans+ haklariyla ilgili mucadele eden olusumlar-da etkin gorev alan tek kisi olan U7, grupla genellikle CUS ve aktivizm etkinliklerine iliskin deneyimlerini paylasmistir. Kisisel deneyimlerini genelleme ve entelektuelize etme egilimi icerisinde olan U7’nin aktivizm ve mucadelenin psikososyal guclendirici etkilerini gostermek adina gruba katkilari olmus-tur. Ozellikle beden hosnutsuzlugu, dislanma deneyimleriyle alkol ve sigara kullanarak basa cikmaya calisan U7, ozkiyim dusuncelerini de gruba acmistir. Terapi grubuna katilmanin etkisiyle “yer kaplamaya hakkim var gibi hissediyorum” diyen U7’nin cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkindaligin ozguvenine olumlu etkileri oldugu gozlemlenmistir. Son de-gerlendirme ve izlem calismalarina katilmamistir. Acilma surecinin basinda olan, terapi grubundan beklentisi-nin aileye acilma ve tibbi uyum surecine iliskin hislerini pay-lasma ve baskalarinin deneyimlerinden bu konuda bir seyler ogrenme oldugunu aktaran U8, gruba genellikle romantik iliskisinde kendisini “yeterince erkek” hissetmeme ve beden hosnutsuzlugu konularini acmistir. Ilk dort seansa katilmis-tir ve sonrasinda gruptan ayrilmistir. Bu durum grupta ele alindiginda diger uyeler merak, endise, uzuntu icinde geride kalmis ve eksik hissettiklerini belirtmislerdir. Kendisine tera-pistlerce ulasilamamis, grup surecinden sonra ailevi ve ekono-mik nedenlerle sehirden ayrildigi ogrenilmistir. Grup duzeyinde sureci degerlendirmek gerekirse; terapi gru-bunun, uyelerce tanimlanan beklentiler (sosyallesmek, yeni arkadasliklar kurmak ve dayanisma iliskileri gelistirmek, kisi ve grup deneyimlerinden ogrenmek, cinsiyet kimlikleri hak-kinda farkindalik kazanmak, cinsiyet kimligine bagli olarak deneyimlenen psikososyal sorunlar hakkinda basa cikma ve oz-savunuculuk becerileri kazanmak) uzerinde olumlu yonde etkileri oldugu gozlemlenmistir. BDT uygulamalari435 www.turkpsikiyatri.comcercevesinde grup icin genel bir degerlendirme yapmak ge-rekirse; seanslarda uyeleri cinsiyet kimliklerinden oturu strese sokan durumlarda beliren otomatik dusuncelerin kusurluluk (orn., begenilmeyen fiziksel ozellikler), degersizlik (orn., yete-rince trans olamamak) ve duygusal yoksunluk (orn., sevilme-yecegine dair guclu inanc) semalari ile iliskili oldugu gorul-mektedir. Bu otomatik dusuncelerin cinsiyet kimligi azinlik stresinin ic ve dis kaynaklarla olan iliskisi uzerine verilen psi-koegitim temelli uygulamalar ile uyelerde bu dusuncelere se-kil veren baski ve ayrimcilik temelli toplumsal yapilar hakkin-da farkindalik olusturulmaya calisilmistir. Boylelikle uyeler, bu tur dusuncelerin toplumsal yapilarla olan bagini kurmaya baslayabilmislerdir. Farkindalik temelli bu bag ile uyelerin cinsiyet kimligi azinlik stresiyle basa cikmalarini saglayacak alternatif dusunceler (orn., “secilmis ailemi kurabilirim ve bu ailede kabul, sevgi gorebilirim”, “kotu bir sey oldugunda kendimi savunabilirim”, “cinsiyet kimligime dair toplumdan ve toplulugumdan farkli, kendime ozgu normlarim olabilir”) gelistirdikleri gozlemlenmistir.Ayrica uyelerin birbirleri ve toplulukla bag kurmalari ve her konuda birbirlerine destek olmalariyla iliskili dayanisma ilis-kileri gelistirdikleri gozlemlenmistir. Yani uyeler terapi gru-buna katilarak kendilerini gucsuz kilan, baskilayan, guvensiz bir sosyal cevreden mikro olcekte guclenmelerini saglayan, kabul gordugu, desteklendigi, guvenli bir sosyal cevre dene-yimlemislerdir. Terapi surecinde ve sonrasinda uyelerin hem birbirleriyle hem de toplulukla daha guclu iliskiler gelistir-dikleri gozlemlenmistir. Terapi seanslari aralari ve sonrasinda birbirleriyle sosyallestikleri ve ihtiyac duyduklari konularda birbirlerine destek olduklari gorulmustur. Ornegin, U3, U4, U5 ve U7 trans+’larla iliski icinde olan, dayanisma dernekleri-nin faaliyetlerini yakindan takip eden uyelerdi. U1, U2 ve U6 ise dijital olmayan ortamlarda, yuz yuze baska trans+’larla ilk defa bu grup terapisi programi ile bir araya gelmislerdi. Terapi surecinde uyelerin, birbirlerini dijital ve yuz yuze ortamlarda-ki sosyal cevrelerine dahil etmeye calistiklari gozlemlenmistir. Ornegin, U1 diger uyelere bir trans yardimlasma WhatsApp grubundan bahsederek uyelerin bu gruba dahil olmalarini saglamistir.Grubun buyuklugu istatistiksel karsilastirmaya olanak verme-se de terapi surecinde aidiyet, umut, sosyal destek kullanimi ve planlama ile ilgili gelisme oldugu, bu degisimin izlemde de kismen korundugu soylenebilir (Ek Sekil 1 ve Ek Tablo 1). Klinik duzeyde olmayan depresyon, anksiyete ve stres belirti duzeyleri ise cok heterojen seyretmistir. Grup terapisinin et-kileriyle iliskili oldugu one surulen bilesenler (Tasca ve ark. 2016), sonlanim oturumunda ele alinmis, grup uyelerinin grubu sosyal ogrenme, guvenli duygusal ifade, umut asilama ve iliskisel etki acisindan genel olarak etkili bulduklari anla-silmistir. Grubun uygulama surecinde bir butunluk gelistir-digi soylenebilir. Fakat trans erkek uyeler arasinda daha fazla yakinlik, dayanisma iliskileri gozlemlenirken; trans kadin ve non-binary uyeler, grup icinde geri durma oruntuleri gos-termislerdir. Izlem gorusmelerinde, terapi grubunda tanisip yakinlik iliskisi kuran bazi uyeler arasinda bu iliskilerin hala devam ettigi, hatta gelistigi gorulmustur. Terapistler, grup terapisinin tum asamalarinda (uyelerin belirlenmesi, grup terapisinin uygulanmasi, izlem) trans+ olumlayici bir perspektiften uyelerle iliski kurmuslardir. Bu durumun uyelerle terapistler arasinda guven iliskisinin kurul-masinda onemli etkileri oldugu soylenebilir. Grubun sonla-nim asamasi ve izlem calismalarinda da uyelerden bu konuda olumlu geribildirimler alinmistir. Ayrica, terapistlerin cinsiyet kimliklerinin uyelerce sureci nasil etkiledigi de ele alinmis-tir. Uyeler, trans olmadigini varsaydiklari terapistlerce basta anlasilmama dusunceleri gelistirdiklerini ama surec icerisinde bu dusuncelerinin olumlu yonde degistigini bildirmislerdir. Diger taraftan, cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkin-daligin olusturdugu olumsuz hislerin (orn., ofke, umitsizlik), terapistlere ve terapi grubuna yansitildigi durumlar da (orn., BDT uygulamalarini yapmak istememek, kendini ifade et-mekten kacinmak) yasanmistir. Bu durumlar, terapistlerce empatik yansitma yoluyla ele alinmistir. TARTISMAYasanan sorunlarda yalniz olmadigini gormek, uygun basa cikma yollari gelistirmek, birbirlerine rol model olusturmak ve sosyal destek almak adina grup duzeyindeki mudahaleler, trans+’larin psikososyal acidan guclenmelerinde oldukca et-kili bir uygulamadir (Pak ve Cankurtaran, 2024). Bu yazida, cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup tera-pisi modellerine iliskin alanyazin sistematik bir yaklasimla de-gerlendirilmistir. Bu terapi modellerinin 10 yil kadar oldukca yeni bir gecmise sahip oldugu, Anglosakson ulkelerde gelis-tirildigi ve degerlendirildigi gorulmektedir. Modellerin cogu bilissel ve davranisci yaklasima dayanmaktadir. Katilimcilara gore cevrimicine kiyasla yuz yuze uygulamalar daha faydali bulunmaktadir. Bu modellerin etkilerinin degerlendirildi-gi calismalar ise cinsiyet kimligi azinlik stresine dair olusan farkindalikla olumlu yonde seyreden dusunce ve davranis de-gisikliklerinin trans+’larda psikososyal acidan tedavi edici et-kileri oldugunu gostermektedir. Ayrica ilgili alanyazinda, her ne kadar cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik olmasa da trans-olumlayici bir yaklasimla Gestalt (Kolmannskog 2014) ve pozitif psikoloji (Hernandez 2021) gibi farkli ekollerden grup terapisi uygulamalari da bulunmaktadir. Ayrica bu yazida, cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik olumlayici bilissel davranisci grup terapisine katilan sekiz uyenin sureci sunulmustur. Terapi grubuna katilan uyelerin farkindalik, dayanisma ve oz-duzenleme temelli bilissel ve davranissal beceriler gelistirerek psikososyal acidan guclen-dikleri gozlemlenmistir. Bu konuya ek olarak uyeler, terapi surecinde aidiyet, umut, sosyal destek kullanimi ve planlama436 www.turkpsikiyatri.comile ilgili ilerleme kazanmislardir. Bu grup terapisinde gozlem-lenen gelismelerin alanyazinda azinlik stresiyle basa cikmada sosyal destek (Meyer 2003), umut (Meyer 2003, Moe ve ark. 2023), topluluga aidiyet (Barr ve ark. 2016), kabul ve bece-ri kazanmanin (Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018) onemini desteklemektedir. Bu nedenle klinik uygulamalarda trans+’larla calisirken, bireysel terapilere ek olarak cinsiyet kimligi azinlik stresini temel alan olumlayici grup terapile-rinin yurutulmesinin etkili bir yaklasim olacagi soylenebilir. Oncul olarak kabul edilebilecek bu uygulama denemesi uze-rine, geribildirimlerle gelistirilecek grup terapisi modelleri-nin etkinliginin daha buyuk orneklemlerle sinanmasi uygun olacaktir. Bu calismadan elde edilen dikkat cekici bir goz-lem, katilimcilarin gunluk yasamlarindaki onemli degisim-lerin terapi surerken oldugundan daha cok terapiyi izleyen erken donemde gerceklestigidir. Mudahalenin etkililigini degerlendiren gelecek calismalarda, uygulamanin tamam-lanmasindan bir sure sonra gerceklestirilecek izlem (takip) degerlendirmesini sonuc olcumlerine dahil etmek gereklidir. Diger taraftan, gruba katilan bazi uyeler, BDT yaklasimi-nin etkili olduguna inanirken, bazilari bu yaklasima iliskin uygulamalarin fazla birey merkezli ilerleyebildigini ve bu nedenle grup etkilesimlerinin daha sinirli olabildigini bil-dirmistir. Bu geribildirim ve supervizyon gorusmeleri cer-cevesinde, bilissel davranisci grup terapilerinde grup uyele-rinin ortak deneyimledigi durumlarin (orn., kamusal alanda tuvalete girmek) belirlenmesinin ve uygulamalarin bu ortak durumlar cercevesinde yapilmasinin grup terapisinin etkili-ligini arttiracagina inanilmaktadir. Buna ek olarak, yukarida da bahsedildigi uzere, bazi uyeler grup icerisinde kendileri-ni yalniz hissetmislerdir. Bu nedenle, grup yapisindaki uye cesitliligine de dikkat edilmelidir. Hem terapistler hem de grup uyeleri, 120 dakikalik seanslarin yeterli olmadigini du-sunmuslerdir. Uye geribildirimleri ve supervizyon degerlen-dirmeleri isiginda seanslarin 150-180 dakika arasinda yuru-tulmesi onerilebilir. BDT uygulamalarinin odaginda bilissel yeniden yapilandir-ma yer almaktadir. Yani islevsel olmayan, hatali otomatik dusuncelere dair kanit ve alternatifler ele alinarak danisanin sorununa iliskin bakis acisi yeniden sekillendirilmeye ve boy-lelikle duygusal ve davranissal degisikliklere ulasilmaya cali-silir. Trans+’larla cinsiyet kimligi azinlik stresinin ic kaynak-lari uzerine (orn., “ben hastayim”, “kimse beni sevmeyecek” gibi icsellestirilmis transfobiye iliskin dusuncelerle) calisirken bu tur bilissel yeniden yapilandirma teknikleri uygulanabi-lir. Fakat trans+’larin dis kaynaklarla iliskili belirli durum/olaylar karsisinda gelistirdikleri otomatik dusuncelerin (orn., “basima kotu bir sey gelecek”) gerceklik payi olabilmektedir. Terapistler, boyle durumlari ele alirken zarar veren dusun-ce ve olumsuz duygularla basa cikmak icin uygulanabilecek tekniklere (orn., nefes egzersizleri ve trafik isiklari teknikleri) ve sosyal baglamla ilgili dayanikliligi arttiracak dayanisma ve destek mekanizmalarini da iceren davranissal alternatiflere (orn., guvenli ortamlarda vakit gecirmek, toplulukla iliski-leri guclendirmek, oz-savunuculuk becerilerini gelistirmek) odaklanmalidir.SONUCSistematik bir yaklasimla cinsiyet kimligi azinlik stresine yone-lik grup terapileriyle ilgili arastirma bulgulari ve bu yontemin kullanildigi uygulama ornegi, cinsiyet kimligi azinlik stresine odagina bilissel davranisci grup terapilerinin trans+’lar uze-rinde olumlu yonde etkileri olduguna isaret etmektedir. Fakat hem Turkiye’de hem de farkli cografya ve kulturlerde bu yak-lasimin etkilerini degerlendirmek icin daha buyuk orneklem gruplariyla yurutulecek randomize kontrollu calismalara ve grup terapisi surecine iliskin nitel yontemlere daya
Child And Adolescent Mental Health
Group Therapies for Gender Minority Stress: Systematic Review and Affirmative Cognitive Behavioral Group Therapy Process PresentationGender minority stress refers to the form of stress experienced by individuals who identify as trans or within the spectrum of gender diversity due to discriminatory discourses and actions in society. This type of stress can negatively affect both mental and physical health and may even result in the loss of one’s most fundamental right-the right to life. Therefore, it is crucial for professionals to remain sensitive to gender minority stress when working clinically with this population. This article aims to raise awareness among mental health professionals about gender minority stress and to provide a practical example of an intervention in this area. To this end, group therapy models addressing gender minority stress were reviewed through a systematic literature search. In addition, the experiences of eight individuals who participated in a group therapy designed and facilitated by the authors using an affirmative cognitive behavioral approach were shared. The findings indicate that the most prominent intervention models in the literature targeting gender minority stress are based on cognitive behavioral group therapy. Furthermore, it was observed that members who participated in the group therapy developed psychosocial empowerment through gaining awareness, solidarity, and cognitive and behavioral skills related to self-regulation.Keywords: Cognitive behavioral therapy, gender identity, group therapyCinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Yonelik Grup Terapileri: Sistematik Gozden Gecirme ve Olumlayici Bilissel Davranisci Grup Terapi Sureci Sunumu2Koray BASAR1, Halil PAK2, K. Can EREN3427Atif icin: Basar K, Pak H, Eren KC. (2025) Cinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Yonelik Grup Terapileri: Sistematik Gozden Gecirme ve Olumlayici Bilissel Davranisci Grup Terapi Sureci Sunumu. Turk Psikiyatri Derg 36:427-438. https://doi.org/10.5080/u27670428 www.turkpsikiyatri.comark. 2016), kimlikle gurur duyma, sosyal destek (Basar ve Oz 2016; Basar ve ark. 2016), akran temasi (Tuzun ve ark. 2022) onemli koruyucu etkenler arasindadir (Perrin ve ark. 2019). Bu baglamda, soz konusu etkenleri kapsayan bir uygulama bicimi olarak grup terapilerinin trans+’larla calismada etkili bir yontem oldugu dusunulmektedir.Trans+’lar cinsiyetleriyle uyumlu gordukleri bedensel ve sosyal ozellikleri edinmelerine yonelik cinsiyet uyum sureci (CUS) ile ilgili tibbi destek talep ettiklerinde erisimle ilgi-li zorluklarla karsilasmaktadir (Berrian ve ark. 2024). Hem uyum sureci hem de genel ruhsal destekle ilgili erisim engel-leri arasinda egitimli ve deneyimli uzman sayisi ve bu hiz-metlerin sunuldugu kurum sayisindaki azlik onemli siradadir (Safer ve ark. 2017, Renner ve ark. 2021, Skuban-Eiseler ve ark. 2023). Klinik ortamlarda calisan uzmanlara, trans+’lara ruh sagligi hizmeti sunarken cinsiyet kimligi azinlik stresiy-le basa cikmanin onemine iliskin bir farkindalik olusturmayi ve bir uygulama ornegi olusturmayi amaclayan bu yazida, ilk olarak cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup terapisi modellerine iliskin alanyazin sistematik bir yaklasimla degerlendirilecektir. Ardindan, yazarlarca olumlayici bilissel davranisci perspektiften planlanan ve uygulanan bir grup te-rapisi sureci ve tedaviyi surduren sekiz uye sunulacaktir.CINSIYET KIMLIGI AZINLIK STRESINE YONELIK GRUP TERAPILERICinsel kimlikle ilgili cesitliligin tani sistemlerinde ruhsal bo-zukluk olarak degerlendirildigi gecmis donemlerdeki terapi uygulamalarinin aksine, olumlayici psikoterapi yaklasimi, kisilerin cinsel yonelim ve cinsiyet kimligi ile ilgili ifadeleri-ne saygi gostererek, azinlik gruplarinin psikososyal zorlanma deneyimlerinin farkinda olarak, kisilerin ihtiyaclarini des-teklemeye, guclendirmeye oncelik vermektedir (American Psychological Association 2015, Basar 2025). Trans+’lara yonelik olumlayici terapiler kapsam, yontem, sure ile ilgi-li onemli degiskenlikler gosterse de giderek artan sekilde bu grubun deneyimledigi saglik esitsizliklerine ve bunun altinda yatan toplumsal yapilara odaklanmaktadir (Singh ve Dickey 2017). Azinlik stresinin tanimlanmasi, arastirma ve klinik uygulamalarda yer verilmesiyle psikoterapiler stres etkenle-rinin kisilerin basa cikma bicimlerini, dusunsel, duygusal ve davranissal tepkilerini, bunlarin esnek olmayan ve islevselligi bozan sekilde yinelenmesini hedef olarak belirlemistir. Bircok psikoterapi yaklasimi icinde oncelikle bilissel davranisci te-melli yaklasimlar dikkat cekmektedir (Exposito-Campos ve ark. 2023). Burger ve Pachankis (2024)’a gore olumlayici yaklasimlar arasindan bilissel davranisci psikoterapiler, azinlik stresini kisisel yetersizliklerden cok toplumsal yapilarla iliski-lendirmesi ve boylelikle kisiye gunluk yasaminda uyumu art-tiracak basa cikma stratejileri gelistirmesi ve bilissel esneklik kazandirmasi nedeniyle one cikmaktadir. Bir baska ifadeyle GIRISCinsiyeti dogumda bedensel ozelliklerine dayanarak atandi-gi cinsiyetle ortusmeyen, kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanimlayanlar (trans+1), toplum icinde dislanan grup-lar arasindadir. Cinsiyet kimlikleri uzerinden deneyimlenen onyargi, damgalanma ve ayrimcilik bu grubu daha stresli bir sosyal cevre icinde yasamaya zorlamaktadir. Meyer (2003), cinsel kimlikleri nedeniyle toplumda gruplar arasi hiyerarside asagida kalan gruplarin deneyimledigi bu stres bicimini dis ve ic kaynaklardan olusan “azinlik stresi” olarak tanimlamistir. Azinlik stresi, kisinin kimligi ve ozelliklerinden degil ama top-lumsal kaynaklardan koken alan, suregen, yaygin ve kendine ozgu bir stres cesididir. Dis kaynaklar, cinsiyet kimligi uzerin-den yasanan damgalanma, ayrimcilik, ret, haklardan yoksun birakilma, magdur edilme ve kimligin olumlanmamasi, ta-ninmamasidir. “Icsellestirilmis damgalanma”, cinsiyetin ikili olarak kabul edildigi ve dogumda atanan cinsiyetle az ya da cok ortusmeyen cinsiyet kimligi ve ifadesinin dislandigi top-lumlarda (orn., cisseksizim ideolojisi) bireyin bu kalip yargi-lari benimseyerek hem kendisine hem de grubuna karsi olum-suz inanclar gelistirmesidir. (Hatzenbuehler ve Pachankis 2016). Bu yolla kisinin cinsiyet kimligi uzerinden kendisine dair olumsuz dusunce, duygu ve davranislar gelistirmesi ic stres kaynagi olarak degerlendirilmektedir. Bu durum, kisinin surekli ayrimciliga ugrayacagina dair bir beklentiye girmesine ve yogun bir sekilde gizlenme cabalari ile yasamasina neden olabilmektedir. Genel toplumda deneyimlenen stresorlere ek olarak, kendine ozgu nitelikleri olup suregen seyreden azinlik stresine maruz kalmak, kisinin stres yukunu arttirarak hem bedensel hem de ruh sagligini olumsuz yonde etkileyebilmek-tedir (Hatzenbuehler ve Pachankis 2016).Meyer (2003), azinlik stresi modelini oncelikle cinsel yone-limle ilgili homofobik deneyimler uzerinden gelistirmistir. Hendricks ve Testa (2012), “cinsiyet kimligi azinlik stresi”nin cinsiyet cesitliligine yonelik ayrimci duygu, dusunce ve tutumlarla, transfobiyle de iliskili oldugunu gostermistir. Trans+’larda, cinsiyet kimligi azinlik stresiyle iliskili olarak bazi ruhsal saglik sorunlari genel toplumdan daha yuksek oranda gorulmektedir (Helsen ve ark. 2022, Moe ve ark. 2023). Bu sorunlar arasinda depresyon, anksiyete, yuksek stres duzeyi one cikmaktadir (Mezza ve ark. 2024). Bu grupta ozkiyim ve ozkiyima yonelik olmayan kendine zarar verme davranisi da toplum genelinden yuksek yayginlikla gorul-mektedir (Aparicio-Garcia ve ark. 2018, Surace ve ark., 2021, Branstrom ve ark. 2022, de Lange ve ark. 2022). Azinlik stre-siyle basa cikmakta ve psikolojik dayanikliligin artisinda umut (Meyer 2003, Moe ve ark. 2023), topluluga aidiyet (Barr ve 1Bu terim, Turkce alanyazinda yaygin kullanilan bir ifade olmamak-la birlikte bu yazida kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanim-layanlarin (Ing. trans and gender diverse people) kisaltmasi olarak kullanilmaktadir.429 www.turkpsikiyatri.combilissel davranisci terapiler, diger olumlayici yaklasimlarin terapotik uygulamalarinda benimsedigi cinsiyet kimliginin olumlanmasi ilkesine ek olarak, danisanlarinda cinsiyet kim-ligi temelli baski ve ayrimciliga iliskin deneyimlerin toplum-sal nedenlerine dair farkindalik olusturmayi ve bu farkinda-lik zemininde bilissel ve davranissal beceriler kazandirmayi onceliklendirir.Azinlik stresine yonelik ogelere yer veren olumlayici psikote-rapiler sadece cinsel yonelim azinlik gruplarina, sadece cinsi-yet kimligi azinlik gruplarina ya da tum cinsel kimlik azinlik gruplarina yonelik planlanip, etkinlikleri arastirilmaktadir (Pachankis ve ark. 2019, Pachankis ve ark. 2020, Pachankis ve ark. 2022). Azinlik stresine yonelik bireysel olumlayici bilissel davranisci psikoterapi uygulamalarinda daha yuksek yapisal ayrimciliga maruz kalmanin, icsellestirilmis damgalanmanin daha yuksek olmasinin tedavi etkinligiyle iliskisi gosterilmis-tir (Pachankis ve ark. 2023, Yi ve ark. 2024). Son donemde erisilebilirlik avantajini da kullanarak teletip temelli psiko-terapi modelleri gelistirilmekte, etkinlikleri bildirilmektedir (Craig ve ark. 2021, Pachankis ve ark. 2023, Nieder ve ark. 2024, Yi ve ark. 2024). Kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanimlayan kisilere yonelik olumlayici psikoterapiler bireysel veya grup formatin-da uygulanabilmektedir. Heck (2017) trans+’larda grup tera-pilerinin tercih edilmesini birkac nedene baglamistir: birey-sel terapiyle karsilastirilabilir etkinlikleri; ozellikle yalitilmis hisseden gruplarda tatmin edici kisiler arasi iliskiler gelistir-me olanagi saglamasi; tedavi formatina ozgu ilave terapotik etkenler icermesi; maliyet etkinlik acisindan uygun olmasi. Grup terapi uygulamalarinin sagladigi avantajlar bilissel dav-ranisci temelli uygulamalarla sinirli degilse de (Mastropaolo ve ark. 2020), bilissel davranisci terapi uygulamalari tedavi etkinligiyle ilgili arastirmalarin otesinde duzenleyici ve araci degiskenlerle de ilgili degerlendirme yapilmasina uygundur (Burger ve Pachankis 2024). Sadece trans+ kisilere yonelik farkli kapsam, terapotik hedef ve bilesenleri olan grup terapileri bildirilmisse de (Yuksel ve ark. 2000, Ozgen ve ark., 2024), son 10 yilda grup psikote-rapi ile ilgili alanyazin agirlikli olarak azinlik stresine yonelik uygulamalara odaklanmistir.Alanyazin Tarama YontemiCinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup tera-pisi modellerini degerlendirmek amaciyla ilgili alanyazin, sis-tematik bir yaklasimla PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analysis) ilkeleri (Liberati ve ark. 2009) dogrultusunda degerlendirilmistir. Veri tabanla-ri olarak Web of Science, Scopus, PubMed ve Turk Psikiyatri Dizini kullanilmistir. Taramada anahtar kelimeler su sekilde belirlenmistir: “gender diverse” (cinsiyet cesitliligi) YA DA “gender dysphoria” (cinsiyet disforisi) YA DA “transsexual” (transseksuel) YA DA “transgender” (trans) VE “gender mi-nority stress” (cinsiyet kimligi azinlik stresi) YA DA “mino-rity stress” (azinlik stresi) VE “group therapy” (grup terapisi) YA DA “group therapies” (grup terapileri). Tarama, 28 Subat 2025’ten geriye donuk yapilmistir. Calisma turu olarak ise olgu sunumlari, protokol ve arastirma makaleleri belirlenmis olup derlemeler, kitaplar ve kitap bolumleri disarida tutulmus-tur. Anahtar kelimelerle yapilan tarama sonucunda 22 calis-maya (Web of Science = 8, Scopus = 10, PubMed = 3, Turk Psikiyatri Dizini = 1) ulasilmistir. Diger kaynaklardan bes ca-lisma daha belirlenmistir. Tekrar eden calisma sayisi dokuzdur. Kalan 18 calisma incelendikten sonra 13 makalenin tarama stratejisine uygun oldugu sonucuna varilmistir. Bu 13 makale arasinda ise iki derleme ve bir kitap bolumu bulunmaktadir. Ayrica, bir calismanin tam metnine ulasilmamistir. Bu eleme-ler sonucunda bu yazida cinsiyet kimligi azinlik stresine yone-lik grup terapisi modellerine iliskin dokuz calisma (Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018, Poquiz ve ark. 2022, Pipkin ve ark. 2022, Ouellette ve ark. 2023, Sessions ve ark. 2023, Hatchard ve ark. 2024, Chinsen ve ark. 2024a, Chinsen ve ark. 2024b) degerlendirmeye alinmistir (bkz. Sekil 1).BULGULAROlumlayici Bilissel Davranisci Basa Cikma Becerileri Grup Mudahalesi (Affirmative Cognitive Behavioral Coping Skills Group Intervention (AFFIRM)) (Craig ve Austin 2016), Sekil 1. PRISMA Akis Diyagrami430 www.turkpsikiyatri.comalanyazinda cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik grup te-rapilerine onculuk eden bir modeldir. Bu model, yazarlarin klinik deneyimleri, katilimci arastirmalari ve geribildirimleri-ne (Austin ve Craig 2015) dayali olarak genc lezbiyen, gey, bi-seksuel, trans, interseks ve kimlik cesitliliginin diger ogeleriyle kendini tanimlayanlarin (LGBTI+) basa cikma becerilerini gelistirme, depresyon duzeylerini azaltma ve boylelikle bilis (oz-farkindalik, riskleri tanimlama), mod (dusunce ve duy-gular arasinda bag kurma) ve davranislarini (guclu ozellikleri ve basa cikma sekillerini tanimlama) anlama ve duzenlemeleri amaciyla gelistirilmistir. Sekiz seanstan olusan bu yapilandiril-mis model, olumlayici bilissel davranisci yaklasima dayali yuz yuze yurutulen bir grup mudahalesidir. Bu modelin cevrimici versiyonu (AFFIRM Online) da bulunmaktadir (Craig ve ark. 2021). Bu modelde ilk seansta (1) grup kurallari, beklenti ve hedefler ele alinir ve uyelere program, bilissel davranisci te-rapi (BDT) ve azinlik stresi tanitilir. Sonraki seanslarda ise sirasiyla (2) homo/transfobik tutumlar ve davranislarin stres uzerindeki etkileri, (3) dusuncelerin duygulari nasil etkiledigi, (4) duygulari degistirmek icin dusuncelerin kullanimi, (5) et-kinliklerin duygulari nasil etkiledigi, (6) zarar veren dusunce ve olumsuz duygularla basa cikma planlari, (7) azinlik stre-si ve homo/transfobinin sosyal iliskiler uzerindeki etkileri ve (8) guvenli, destekleyici ve kimlik olumlayici sosyal iliskiler gelistirme konulari ele alinir. Bu modelin uygulanabilirligi-ni degerlendirmek icin pilot bir calisma yapilmistir. Bu ca-lismada AFFIRM modelinin uygulandigi uc ayri grup terapi sureci iki terapist ve 15-18 yas arasinda 10 Kanadali LGBTI+ genc uye ile yurutulmustur (Craig ve Austin 2016). Bu terapi gruplarina katilan ve 16-18 yas arasinda olan sekiz trans uyeye dair bulgular, trans-olumlayici uygulama onerileriyle birlikte, baska bir makalede (Austin ve ark., 2018) detayli olarak su-nulmustur. Bu makalede sekiz trans uyenin depresyon duzey-lerinin azaldigi bildirilmistir. Ayrica trans uyeler, yasamlariyla iliskili olmasi, stresle basa cikma ve problem cozme becerileri ogrenmeleri, terapistlerin destekleyici ve yardimci olmalari nedeniyle bu programdan memnun olduklarini ve bu prog-rami baskalarina onereceklerini bildirmislerdir. Kesisimsellik; cinsiyet, etnisite, irk ve sosyal sinif gibi farkli azinlik temelli kimliksel ozelliklere dayali baski ve ayrimciliga iliskin deneyimlerin ayri olarak ele alinmasindan ziyade bu ozelliklerin birlesiminin olusturdugu deneyime odaklanilmasi gerektigine vurgu yapmaktadir (Crenshaw 1991). Ornegin, trans+’lar icin cinsiyet kimligi temelli baski ve ayrimcilik kendi basina bir stres kaynagi olusturur. Fakat beyaz irktan olmayan bir trans+’nin kimligine iliskin stres deneyimi tek basina cinsiyet kimligi ile aciklanamaz. Bu kisi, cinsiyet ve ir-kin kesistigi bir yerden katmanli bir sekilde azinlik kimligi temelli bir stres deneyimi yasar -ki bu kisinin yoksul, engel-li, yasli olmasi bu stresin yukunu artiracaktir. Bu bakis aci-sindan Poquiz ve arkadaslari (2022), cinsiyet kimligi ve irk temelli azinlik stresini kesisimsel bir yerden ele aldiklari, bes seanstan olusan kisa sureli, teletip temelli bir grup calismasi modeli gelistirmislerdir. Gururu, Aktivizmi, Dayanikliligi ve Toplulugu Desteklemek (Supporting Pride, Activism, Resiliency, and Community (SPARC)) isimli bu modelin seanslarinin icerikleri ise sirasiyla su sekildedir: (1) dis ve ic etkenler uze-rinden deneyimlenen irkcilik ve cinsiyet kimligi azinlik stres-leri, beden ve ruh sagligi uzerine etkileri, kimliklerin kesi-simleri ve ayrimcilikla olan iliskisi, (2) irksal kimlik gelisimi ve sosyalizasyonu, (3) yuz yuze ve dijital ortamlarda irkci ve transfobik soylemlere tepki gosterme ve basa cikma strateji-leri, (4) tarihsel ve guncel aktivizm, (5) dayaniklilik insa et-mek adina aktivizm ve toplulukla bag kurma. Ilk uc seansta uyeler, irkci ve transfobik sosyal medya paylasimlarina maruz birakilir ve bu maruziyetlere dayali olarak duygu duzenleme uygulama becerileri ele alinir. Burada amac, uyelerin bu tur durumlarla basa cikma ve problem cozme becerilerini gelistirmektir. Dorduncu seansta sosyal medya ve dijital alanlardaki aktivizme iliskin sosyal medya ornekleri izletilir ve uyelerin sosyal adaletteki rolu ve yapabilecekleri ele alinir. Son seansta ise uyelerden toplulukla bag kurmalarini arttiracak bir yol tanimlamalari istenir. Arastirmada iki klinik psikolog, ABD’de yasayan 15-22 yas arasinda alti uye ile seanslari yu-rutmustur. Uyeler, genel anlamda grubun yapisi, icerigi ve uy-gulama seklinden (teletip) memnun kalsalar da seans sayisinin daha fazla oldugu, yuz yuze bir uygulamayi tercih edebilecek-lerini bildirmislerdir.Ouellette ve arkadaslarinin (2023) gelistirdikleri Transcending (Asma), travmatik deneyimlerle sonuclanan cinsiyet kimligi azinlik stresiyle basa cikmada beceri gelistirmeyi, bu beceriler-le ruhsal dayanikliligi gelistirmeyi amaclayan, travma-odakli, bilissel davranisci protokole dayanan, grup terapisi temel-li, ikiser saatlik 12 seanstan olusan bir modeldir. Seanslarin icerikleri sirasiyla su sekildedir: (1) azinlik stresine psikoegi-tim temelli bir giris ve cinsiyet kimliklerine iliskin mitlerin (orn., “bu bir hastalik”, “bu gecici bir donem”, “sen gercek bir kadin/erkek degilsin”) curutulmesi, (2) bilissel davranisci modelin azinlik stresi baglaminda ele alinmasi, (3) bilissel ye-niden yapilandirmanin tanitilmasi, (4) problemli inanc ve du-suncelerin tanimlanmasi, (5) icsellestirilmis trans-negatiflik, (6) olumsuz gelecek beklentileri, (7) cinsiyet kimligiyle ilgili acilamamanin yarattigi benlik ve baskalariyla iliskili inanc ve dusuncelerin yeniden yapilandirilmasi, (8) yardimci olmayan davranislarin degistirilmesi, (9) cinsiyet kimliginin cevrimi-ci ve yuz yuzeyken acikca ifade edilmesi, (10) oz-guclenme adina kendine guvenin ele alinmasi, (11) engelleri asmak icin problem cozme becerilerinin gelistirilmesi ve (12) tedavi kazanimlarinin (kabul ve beceriler gibi) degerlendirilmesi ve devaminin planlanmasi. Ilk ve son seanstan once uyeler, grup surecini degerlendirebilmeleri icin cinsiyet kimlikleri uzerine cevrelerinden aldiklari tepkileri ve bu tepkilerin kisisel inanc-larini nasil etkilediklerine dair degerlendirmeler yaptiklari bir yazili uygulama odevi yaparlar. Ayrica besinci seansta kimlik431 www.turkpsikiyatri.comolumlama uygulamasi yapilirken; 8., 9. ve 10. seanslarda ma-ruz birakma teknikleri uygulanir. Yani uyeler grup sirasinda ve ev odevleriyle kamusal alanda davranislarini degistirmele-ri icin cesitli uygulamalara maruz birakilir. Yazarlara gore bu tekrar eden maruz kalmalarla uyelerin ozellikle dis stresorle-re dayanan korku temelli kacinma davranislari azalacak ve ic stresorlerle yasam memnuniyeti arasindaki iliskiyi zayiflatan bilissel esneklikleri artacaktir. Hatchard ve arkadaslari (2024), bu modelin etkililigini degerlendirmek adina ucu cevrimici, ucu yuz yuze olmak uzere alti grup terapisi uygulamasi yap-mislardir. Her bir terapi, uc terapistle ve 17-25 yas arasindaki bes Kanadali trans+’la yurutulmustur. Modelin icsellestirilmis trans-negatiflik, gelecek hakkinda olumsuz beklenti, cevreye acilamama ve anksiyetede azaltici; umut, kimliginden gurur duyma ve toplulukla bag kurmada artirici etkileri gosterilmis-tir. Katilimcilar bu modeli azinlik stresiyle basa cikmada etkili bulduklarini ve onereceklerini belirtmislerdir.Sefkatli Zihin Egitimi (Compassionate Mind Training (CMT)) programi, sorunlari kroniklesme egiliminde olan, oz-sefkati ve oz-kabulu zor ve/veya korkutucu bulan, yuksek utanc duygu-su ve benlik elestirisine sahip kisiler icin gelistirilmis bir grup terapisidir. (Gilbert ve Procter 2006). Sessions ve arkadaslari (2023) CMT’yi, benzer dusunce ve duygulari cinsiyet kimligi azinlik stresi uzerinden deneyimleyen trans+’lara uyarlamis-tir. Bu model sekiz seanstan olusmaktadir: (1) grup kurallari, sefkat kavrami ve bilincli farkindaligin ele alinmasi, (2) trans ayrimciligi ve damgalanmanin sefkat onundeki engellerinin degerlendirilmesi ve rahatlatici nefes ritminin ogretilmesi, (3) sefkat akisinin uc boyutunun ele alinmasi, (4) guvenlik stratejilerinin tartisilmasi ve bazi tekniklerin (orn., guvenli alan imgeleme) uygulanmasi, (5) trans ayrimciligi ve icselles-tirilmis transfobiye dair sefkat odakli egzersiz uygulamalari-nin olusturulmasi ve topraklanma tekniginin aktarilmasi, (6) uyelerin sefkatli icsel diyalog gelistirmeleri adina yuzlesme, duygu yonetme, icsellestirilmis damgalanma oykuleriyle basa cikmanin ele alinmasi ve sefkatli arkadas imgelemi uygula-masinin yapilmasi, (7) oz-sefkate iliskin icsel diyaloglari olus-turmak adina uyelerin kendilerine mektup, diger uyelere yo-rum yazmalari, (8) sefkati surdurecek planlarin gelistirilmesi ve grupca sefkat egzersizinin yapilmasi. Bu model, 18-73 yas arasinda Ingiltere’de yasayan 10-11 katilimciyla haftalik ola-rak, cevrimici ortamda, iki saatlik seanslar halinde uc terapist-le ve bir supervizorle yurutulen iki grup terapisi uygulamasi uzerinden degerlendirilmistir. Hem birey hem de grup duze-yinde uyelerin kendilerine ve baskalarina sefkat puanlarinda artis gozlemlenmistir. Ayrica grup duzeyinde onur hissinde artma ve icsellestirilmis trans-negatiflige iliskin yabancilasma hissinde azalma gorulmustur. Pipkin ve arkadaslari (2022) bu terapi grubuna katilan alti transla yari-yapilandirilmis gorus-meler yapmistir. Katilimcilar bu uygulamanin damgalanma deneyimlerini anlamada faydali oldugunu, baska translarla bir araya gelmenin birbirlerini karsilastirma ve incinme korkusu gibi bazi kaygilari artirsa da oz-kabulu olumlu yonde etkiledi-gini ve her ne kadar cevrimici gorusmelerin zorluklari olsa da grubun faydali oldugunu belirtmislerdir.Chinsen ve arkadaslari (2024a) trans genclere yonelik bir grup terapisi modeli gelistirmek amaciyla nitel bir arastirma yurutmuslerdir. Cevrimici uc calistaydan olusan bu arastir-maya, 15-21 yas arasinda Avustralyali sekiz trans katilmistir. Katilimcilarin trans genclerle yurutulecek grup terapilerinin yapisi, formati, amaclari ve mudahale icerigi acisindan one-rilerinde iki tema one cikmaktadir. Ilki, trans topluluklarla bag kurma, destekleyici, pozitif ve umut verici terapotik ala-nin olusturulmasi ve translar arasindaki cesitliligin taninma-sindan olusan “trans topluluguyla bag kurma, pozitiflik ve umut” temasidir. “Cesitli deneyim, bakis acilari ve ihtiyaclara uyum saglamak” isimli ikinci tema ise katilimi kolaylastiran erisilebilirlik, esneklik, pozitif grup dinamigi ve hos karsilan-ma unsurlarini icermektedir. Bu temalar isiginda gelistirilen Azinlik Stresini Azaltmaya Yonelik Trans Ergen Grup Terapisi (Trans Adolescent Group ThErapy for Alleviating Minority stress (TAG TEAM)), trans genclerin gereksinim ve isteklerini ve cinsiyet kimligi azinlik stresini merkeze alan, bilissel davranis-ci yaklasima dayali bir grup terapisi modelidir. Alti seanstan olusan bu uygulamada her hafta bir onceki seansta ogreni-lenler ve odevler degerlendirilir, seansin temasina iliskin trans yetiskinlerin videolari izlenir ve bir sonraki seans icin odev-ler aciklanir. Ilk seansta (1) grup kurallari, program bilgisi, cinsiyet kimligi azinlik stresi ve BDT’ye giris yapilir ve bu seans stres giderici bir oyuncagin yapildigi grup etkinligiyle sonlanir. Sonraki dort seansta (2) toplulukla olan iliskiler, (3) ayrimcilik ve reddedilme, (4) icsellestirilmis damgalanma ve kendini olumlama, (5) hak, esitlik, gorunurluk gibi temalar-dan olusan onur konulari degerlendirilir; bu konularda uye-leri guclendirici psikoegitim ve BDT uygulamalari yapilir. Son seansta (6) “gelecekteki ben”e mektup yazilir, program degerlendirilir, stratejileri gunluk hayata katma planlanir ve vedalasilir. Bir supervizor, bir terapist ve bir trans akranin ko-laylastiriciligiyla yurutulen seanslarin iki saat surmesi oneril-mektedir. Chinsen ve arkadaslari (2024b) bu modelin uygu-lanabilirliginin ve etkilerinin nasil incelenebilecegine dair bir protokol yayimlamislardir. Fakat bu modelin etkililigi, henuz herhangi bir ampirik calismayla degerlendirilmemistir.GRUP TERAPISI PLANLAMA VE UYGULAMA SURECI Grup Terapisi Kapsami, Bilesenleri ve SureciGrup terapisi icin AFFIRM modelinin (Austin ve Craig 2015, Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018) bir supervi-zor, iki terapist ve 18-25 yas arasinda, 10 trans+ genc yetiskin uye ile yurutulmesi planlanmistir. Terapi grubunda, BDT ala-ninda egitimli, deneyimli, cinsiyet kimligi ve CUS alaninda klinik deneyime sahip bir psikiyatrist (KB) supervizor olarak,432 www.turkpsikiyatri.combir psikolojik danisman (KCE) ve bir sosyal hizmet doktora adayi (HP) da terapist olarak gorev ustlenmistir. Terapistler, CUS ile ilgili degerlendirme, izlem ve karar sureclerinde rol almamaktadir. Grup icin klinigin mekan olanaklari kullanil-mamistir. Boylece grup terapisi, CUS ile ilgili talep ve islem-lerle iliskilendirilmemistir. Grup terapisine katilim icin duyuru metni bir devlet univer-site hastanesi psikiyatri klinigine ve iki LGBTI+ dayanisma dernegine iletilmistir. Ilk basta, basvuru yapan 23 kisiyle tele-fonla gorusulerek birer degerlendirme gorusmesi planlanmis-tir. Adaylarin saglik durumlari (orn., ruhsal ya da bedensel akut hastalik doneminde olmamasi), grup terapisine katilim motivasyonlari ve uygunluklari terapistlerce (KCE, HP) go-rusmelerde ele alinmis ve supervizorle (KB) birlikte deger-lendirilerek calismaya 10 kisi davet edilmistir. Iki aday hicbir seansa katilmamistir.Yasal kayitlarda cinsiyet degisikligi yapmamis olan sekiz uyeyle ilgili sosyodemografik, CUS ve katilinan oturum sayisi ile ilgili bilgiler Tablo 1’de sunulmustur. Helsinki ilkelerine bagli kalinarak toplanan tum verilerin anonim olarak bilimsel mesleki yayinlar ve meslektaslar arasi paylasimlarda kullanil-masiyla ilgili uyelerden bilgilendirilmis onam alinmistir.Ilk seansa isinma uygulamasi, grup kurallari ve sozlesmesi, ki-sisel ve grup hedeflerinin tanimlanmasi, uyelere grup terapisi boyunca hislerini ve ogrendiklerini kayit altina almalari icin gunluk tutmalari icin defter dagitimi ile baslanmis, BDT ve azinlik stresi kavramlari tanitilmistir. Bunu takiben, uyelerin gunluk yasamda stres deneyimleri ele alinmistir. Ikinci seansta trans+’lara karsit tutum ve davranislarin stres uzerindeki etki-leri tartisilmistir. Toplumsal cinsiyetle iliskili ayrimcilik ideo-lojileri (orn., cisseksizm) ve azinlik stresi kurami ele alinmis-tir. Sonrasinda uyelerin cinsiyet kimligi azinlik stresini yogun olarak hissettikleri durumlari ve bu durumlarla basa cikma, mucadele etme stratejilerini tanimlamalari istenerek bu se-ans sonlandirilmistir. Ucuncu seansta ABC modeli uzerinden dusuncelerin duygu ve davranislari nasil etkiledigi ele alinmis-tir. Ilk olarak dusunce ve duygu ayrimina iliskin psikoegitim temelli bir uygulama yapilmistir. Seansin ikinci oturumunda ele alinan durumlar uzerinden olumsuz dusunce kayit formu uygulamasi yapilmistir. Grup uyelerini cinsiyet kimlikleri ne-deniyle strese sokan durumlara iliskin dusunce-duygu-davra-nis kayitlarindan ornekler Tablo 2’de sunulmustur.Dorduncu ve besinci seanslar, dusunceleri kullanarak duygu-sal deneyimleri degistirmek uzerinedir. Bunun icin dusunce kayit formu uzerinden bilissel carpitmalar, bilissel yeniden yapilandirma teknigi uzerinden de alternatif dusunceler ele alinmistir. Altinci seansta davranissal alternatifler degerlen-dirilmistir. Bu seansta uyelerden kendilerini iyi hissettiren, kimlik olumlayici ve destekleyici davranislardan bahsetmeleri istenmistir. Bu noktada topluluk iliskilerinin onemi ve bil-giye erisim kaynaklari degerlendirilmistir. Ardindan, cinsiyet kimligi azinlik stresiyle iliskili durumlarda olumlu hissettire-cek alternatif davranislar uzerine bir uygulama yapilmistir. Yedinci seansta, zarar veren dusunce ve olumsuz duygularla basa cikmak adina BDT tekniklerinden nefes egzersizleri ve trafik isiklari teknikleri ogretilmistir. Sonrasinda ise cinsiyet kimligi azinlik stresini azaltacak, daha iyi hissettirecek yasam kosullari icin kisisel guclu ozellikler uzerinden kisa, orta ve uzun donem hedefler tanimlanmistir. Son seansa, uyelerin haklarini savunma becerilerini gelis-tirmek adina, oz-savunuculuk uzerine bir egitimle baslanil-mistir. Ek olarak, iyi hissettirecek sosyal destek sistemlerini kesfetmeleri icin bir uygulama yapilmistir. Bir aradan sonra sonlanim oturumu gerceklestirilmistir. Bu oturumda, grubun sonlanmasina iliskin duygular, birey ve grup hedeflerinin ne olcude gerceklestigi, kisisel kazanimlar, grup terapisinin uy-gulanmasina iliskin degerlendirmeler yapilmistir. Grup tera-pisi sonlandiktan 10 hafta sonra cevrimici ortamda her biri 20 dakika suren bireysel izlem gorusmelerine alti uye katilmistir.Tablo 1. Katilimcilarin Sosyodemografik, Cinsiyet Uyum Sureci ve Katildiklari Oturum Sayisina Iliskin BilgileriUyeYas Cinsiyet KimligiDAC Egitim Meslek Secilmis Isim KullanimiHormon Terapisi*CerrahiIslem*Katilinan Oturum SayisiU1 19 Trans erkekK Lise Serbest meslek Evet Hayir Hayir 8U2 21 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 6U3 25 Trans erkekK Universite Ogretmen Evet Hayir Hayir 4U4 24 Trans kadinE Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 8U5 20 Trans erkekK Lise Egitmen Evet Hayir Hayir 8U6 19 Non-binary K Lise Calismiyor Evet Hayir Hayir 8U7 22 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Evet Evet 5U8 21 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 4DAC: Dogumda atanan cinsiyet; K: Kadin; E: Erkek*Cinsiyet uyum surecine iliskin433 www.turkpsikiyatri.comSeanslar, 25 Mayis-20 Temmuz 2023 tarihleri arasinda hafta-da bir (Persembe gunleri), 18.30-20.30 saatlerinde yapilmis-tir. Her seans 10 dakika arayla gerceklestirilen iki oturumla gerceklestirilmistir. Seanslara uyelerin o haftayla ilgili deger-lendirmeleri (duygu, dusunce, deneyim paylasimlari) ve bir onceki seansin gozden gecirilmesi ile baslanilmistir. Seanslar, seansin ozetlenmesi ve uyelerin seans hakkindaki degerlendir-meleri alinarak sonlandirilmistir. Ortalama 120 dakika suren supervizyonlar, her seansin ardindan yuz yuze ya da cevrimi-ci gerceklestirilmistir. Supervizyonlarda seansa iliskin icerik, terapotik uygulamalar gozden gecirilmis, uyeler ve butun grupla ilgili degerlendirmeler yapilmis ve bir sonraki seans planlanmistir.Grup terapisi surecinin analizi, supervizor ve terapistlerin ortak degerlendirmeleriyle yapilmistir. Bu degerlendirme-ler terapistlerin seans notlari, gozlemleri ve uyelere uygula-nan ozbildirime dayali araclara (bkz. Ekler) dayanmaktadir. Uyelerin ilk, son ve izlem seanslarindaki bireysel ozbildirim olcek puanlari Ek Sekil 1’de, grup ortancalari Ek Tablo 1’de sunulmustur. Grup Terapisine Iliskin BulgularIlk kez akran topluluguyla, yani baska trans+’larla, tera-pi grubunda bir araya gelen U1, gruba siklikla bedeninden hosnutsuzlugu, aile iliskileri ve tibbi uyum surecine iliskin konulari acmistir. Baslarda kendini gruba acma konusunda daha cekimserken; giderek daha fazla katilim gosterdigi goz-lemlenmistir. “Yeterince erkek” olmama dusunceleriyle basa cikmaya calisan U1’in bu nedenle bazi isteklerini (orn., ro-mantik iliski kurmak, spora gitmek, universiteye baslamak) erteledigi gorulmustur. Grup terapisine katilmanin kisisel ve iliskisel duzeylerde U1’i guclendirdigi gozlemlenmistir. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra ozguveninin arttigini (“Ilk topluluk deneyimim sayesinde kendimi daha ozguvenli ve bilgili goruyorum.”), stres altinda “sorunun be-nim transligim olmadigina odaklaniyorum” diye dusunerek oz-duzenlemeye yonelik nefes egzersizlerini kullanmaya de-vam ettigini, grup uyeleriyle CUS ile ilgili tibbi islemler konu-sunda yardimlastigi ve terapi grubunda erteledigini belirttigi spor salonuna yazilma hedefini gerceklestirdigini bildirmistir.”Kimsenin onu anlayamayacagi” dusuncesiyle kendini yakin sosyal cevresine ve bir terapiste acmaktan kacinan, bu neden-le yapay zeka araclariyla konusarak psikolojik destek almaya calisan U2 icin bu terapi grubu, baskalarina kendini acma ko-nusunda yeni bir deneyimdi. Terapi grubundan tibbi uyum surecine iliskin bilgi edinmeyi ve baska translarla bir araya gelmeyi bekliyordu. Bu gruba katilmanin ve cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin gelistirdigi icgorulerin gelecek umudu, ozguven ve oz-savunuculuk becerisini gelistirdigi gozlemlen-mistir. Bir oturumda isim degisikligi sureciyle ilgili kaygi ya-sadigini belirtirken, izlem gorusmesinde terapi grubuna ka-tildiktan sonra universitedeki hocalariyla kendisine atanmis ismiyle seslenmemeleri icin konusabildigini, CUS icin tibbi ve yasal surecleri baslattigini, stres altinda nefes egzersizlerini kullanmaya devam ettigini ve grup uyelerinden U1’in deste-gi ile terapi grubunda “orta vadeli hedef” olarak tanimladigi mastektomi ameliyati oldugunu aktarmistir.Sosyal anksiyete bozuklugu tanisi olan U3, grup sureciyle daha iyi hissetmeyi beklemekteydi. Gruba aile, beden imgesi, yanlis cinsiyetlendirilmek ve cogunlukla isyerinde gizlenmeye iliskin deneyimledigi stresi acmistir. Gruba kendini en az acan uyeydi. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra sehir ve is degistirdigini, azinlik stresine iliskin farkindaliginin arttigini, alternatif dusunce uygulamalarina ve trans daya-nisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini Tablo 2. Uyeleri Cinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Sokan Durumlara Iliskin Dusunce-Duygu-Davranis Kayitlarindan OrneklerUyeDurum Dusunce Duygu (Derecesi)DavranisU1Vucutta dogumda atanan cinsiyete iliskin bolgelerin belli olmasi”Cevreme dogumda atanan cinsiyetteki gibi gorunecegim.”Uzuntu (%70) Gogus korsesi kullanmak ya da bedeni gizleyecek kiyafetler giymekU2Otobuste binis karti okuturken cihazin kadin sesi cikarmasi”Sofor beni anlamayacak ve onunla tartisacagim.”Ofke (%80) Cihazin sesini bastirmak icin oksurerek kart okutmakU3Kamusal alanda baskalarinin yanlis cinsiyetlendirerek konusmasi”Goruntum sebebiyle erkek oldugumu soylemem baskalarinca sahtekarca bulunacak.”Kaygi (%80) Kimseyle konusmamakU4Romantik iliskilerde partnerin cinsiyeti sorgulamasi”Asla tam olarak sevilmeyecegim, kabul gormeyecegim.”Utanc (%100) Partnerle yakin iliski kurmaktan kacinmakU5Kamusal alandaki tuvaletleri kullanmak”Basima kotu bir sey gelecek.”Korku (%100) Tuvalettekilerle goz goze gelmemek icin surekli yere bakmakU6Ailenin dogumda atanan cinsiyet rollerini gerceklestirmeye zorlamasi”Ailemin beni anlamayacagini kabul etmeliyim.”Uzuntu (%80) Aileden uzaklasmakU7Regl olmak “Dogumda atanan cinsiyetimden hicbir zaman kurtulamayacagim.”Igrenme (%100)Sigara icmekU8Magazadan cinsiyetine uygun kiyafet satin almak”Magazadaki herkes bana bakacak.”Gergin (%100)Kimseyle goz temasi kurmamak434 www.turkpsikiyatri.combildirmistir. Cinsiyet kimligi azinlik stresinin konusuldugu seanslarda tuvalet kullanimina iliskin kaygilarindan bahse-den uye, yeni tasindigi sehirde ve is yerindeki erkek tuvaletini kullanmaya basladigini belirtmistir. CUS’ne tasindigi sehirde devam etmektedir.U4 grupla genellikle aile, romantik iliski ve beden imgesine iliskin konulari paylasmistir. Ilk haftalarda cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkindaligin U4’te umitsizlik, ofke olusturdugu gozlemlense de son haftalara dogru bu strese ilis-kin icgorunun kendisinde umut ve meydan okuyan bir tavir gelistirdigi gozlemlenmistir. Terapi grubundaki tek trans ka-din olan U4, bu konuda kendini yalniz hissettigini ve gruba kisisel deneyimlerini, ozellikle bedenine iliskin hislerini ak-tarirken grubu rahatsiz etme dusuncelerinin ortaya ciktigini dile getirmistir. Grup terapisinin kendisini daha ozguvenli, desteklenmis hissettirdigini ve bedenine dair daha olumlu bir bakis acisi kazandirdigini bildirmistir. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra alternatif dusunce uygula-malarina ve stres altindayken nefes egzersizlerini kullanmaya devam ettigini aktarmistir. Seanslarda “Kendi basima kaldi-gimda hayatimda hicbir sey degistirmek istemedigimi fark ettim. Anlamli iliskiler kurmak istiyorum.” diye belirten uye, izlem gorusmesinde trans dayanisma derneklerinin etkinlikle-rine katilmaya ve sosyal destek mekanizmalarini gelistirmeye devam ettigini ifade etmistir. “Kendi hedeflerim yolunda daha cok ilerledim. Kendi yolculugumda bu hedeflere ulasmak bir anda olmayacak, ancak azinlik stresine iliskin becerilerle ilgili teknik temelleri attim diye dusunuyorum.” demistir.Gocmen bir trans erkek olan U5, terapi grubuna genellikle cinsiyet kimligine iliskin sorgulamalarini, annesi ve toplu-lukla olan iliskisini acmistir. Gruba katilmak ona iyi gelse de depresyon tanisi ve ilac kullanimi, annenin cinsiyetci baskilari ve toplulukta irkinin ve cinsiyet kimliginin kapsanmadigina iliskin yetersizlik dusunceleri (“yeterince trans olamamak”) hakkinda gruba acilmanin ve gruptaki cinsiyet kimligi azinlik stresi temelli travmatik deneyimleri duymanin etkisiyle dep-resyon ve kaygi belirtilerinin arttigi gozlemlenmistir. Grup icinde deneyimledigi olumsuz duygulari da disa vurmaktan kacinma egilimi yuksekti. Terapi grubuna katilmayi “daha mutlu, heyecanli ve nefes almis hissediyorum” seklinde ta-nimlayan U5’in, cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin artan farkindaligi ve grup terapisinde kurdugu sosyal iliskiler uze-rinden kisisel ve iliskisel olcekte guclendigi soylenebilir. On gorusmede bu terapi grubuna katilma amacini “Transligimla ve kendi icimde barisik olmadigim ozelliklerle barismak isti-yorum.” seklinde ifade eden uye, izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra icsellestirdigi transfobiyi artik as-tigini, sosyal cevresiyle daha saglikli iletisim kurabildigini ve trans dayanisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini bildirmistir.Gruptaki tek non-binary olan (erkek/kadin ikiligi disinda cin-siyetini tanimlayan) U6, cinsiyet kimligine iliskin farkindalik kazanma ve baska trans+’larla bir araya gelme amaciyla terapi grubuna katilmistir. Dikkat eksikligi ve hiperaktivite ve sos-yal anksiyete bozuklugu tanilari olan, her hafta psikiyatrina ugradiktan sonra terapi saatinden oldukca cok erken bir sa-atte ofise gelen U6, kullandigi ilaclar nedeniyle bazen gruba dikkatini vermekte zorlandigini dile getirmistir. Genellikle ai-lesiyle iliskilerini gruba acan U6, grupta paylasilan kisisel de-neyimleri anlamakta zorlandigini siklikla dile getirmesi, diger uyelerle iliskilerini etkilemistir. Seans aralarinda ve sonrasinda diger uyeler birbirleriyle yakin iliskiler gelistirirken, U6’nin genellikle tek basina vakit gecirdigi gozlemlenmistir. U6’nin kendini acma, alternatif dusunce ve davranislari ele almada direnc gosteren bir uye oldugu soylenebilir. Izlem gorusme-sinde terapi grubuna katildiktan sonra cinsiyet kimligine iliskin farkindaliginin arttigini, baska bir eve tasinma ve uni-versite sinavina hazirlanma planini uygulamaya gecirdigini, stres altindayken nefes egzersizlerini kullanmaya ve trans da-yanisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini soylemistir. Grup terapisinin ozellikle sosyallesme becerilerini olumlu etkiledigini ifade etmistir.Gruptaki trans+ haklariyla ilgili mucadele eden olusumlar-da etkin gorev alan tek kisi olan U7, grupla genellikle CUS ve aktivizm etkinliklerine iliskin deneyimlerini paylasmistir. Kisisel deneyimlerini genelleme ve entelektuelize etme egilimi icerisinde olan U7’nin aktivizm ve mucadelenin psikososyal guclendirici etkilerini gostermek adina gruba katkilari olmus-tur. Ozellikle beden hosnutsuzlugu, dislanma deneyimleriyle alkol ve sigara kullanarak basa cikmaya calisan U7, ozkiyim dusuncelerini de gruba acmistir. Terapi grubuna katilmanin etkisiyle “yer kaplamaya hakkim var gibi hissediyorum” diyen U7’nin cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkindaligin ozguvenine olumlu etkileri oldugu gozlemlenmistir. Son de-gerlendirme ve izlem calismalarina katilmamistir. Acilma surecinin basinda olan, terapi grubundan beklentisi-nin aileye acilma ve tibbi uyum surecine iliskin hislerini pay-lasma ve baskalarinin deneyimlerinden bu konuda bir seyler ogrenme oldugunu aktaran U8, gruba genellikle romantik iliskisinde kendisini “yeterince erkek” hissetmeme ve beden hosnutsuzlugu konularini acmistir. Ilk dort seansa katilmis-tir ve sonrasinda gruptan ayrilmistir. Bu durum grupta ele alindiginda diger uyeler merak, endise, uzuntu icinde geride kalmis ve eksik hissettiklerini belirtmislerdir. Kendisine tera-pistlerce ulasilamamis, grup surecinden sonra ailevi ve ekono-mik nedenlerle sehirden ayrildigi ogrenilmistir. Grup duzeyinde sureci degerlendirmek gerekirse; terapi gru-bunun, uyelerce tanimlanan beklentiler (sosyallesmek, yeni arkadasliklar kurmak ve dayanisma iliskileri gelistirmek, kisi ve grup deneyimlerinden ogrenmek, cinsiyet kimlikleri hak-kinda farkindalik kazanmak, cinsiyet kimligine bagli olarak deneyimlenen psikososyal sorunlar hakkinda basa cikma ve oz-savunuculuk becerileri kazanmak) uzerinde olumlu yonde etkileri oldugu gozlemlenmistir. BDT uygulamalari435 www.turkpsikiyatri.comcercevesinde grup icin genel bir degerlendirme yapmak ge-rekirse; seanslarda uyeleri cinsiyet kimliklerinden oturu strese sokan durumlarda beliren otomatik dusuncelerin kusurluluk (orn., begenilmeyen fiziksel ozellikler), degersizlik (orn., yete-rince trans olamamak) ve duygusal yoksunluk (orn., sevilme-yecegine dair guclu inanc) semalari ile iliskili oldugu gorul-mektedir. Bu otomatik dusuncelerin cinsiyet kimligi azinlik stresinin ic ve dis kaynaklarla olan iliskisi uzerine verilen psi-koegitim temelli uygulamalar ile uyelerde bu dusuncelere se-kil veren baski ve ayrimcilik temelli toplumsal yapilar hakkin-da farkindalik olusturulmaya calisilmistir. Boylelikle uyeler, bu tur dusuncelerin toplumsal yapilarla olan bagini kurmaya baslayabilmislerdir. Farkindalik temelli bu bag ile uyelerin cinsiyet kimligi azinlik stresiyle basa cikmalarini saglayacak alternatif dusunceler (orn., “secilmis ailemi kurabilirim ve bu ailede kabul, sevgi gorebilirim”, “kotu bir sey oldugunda kendimi savunabilirim”, “cinsiyet kimligime dair toplumdan ve toplulugumdan farkli, kendime ozgu normlarim olabilir”) gelistirdikleri gozlemlenmistir.Ayrica uyelerin birbirleri ve toplulukla bag kurmalari ve her konuda birbirlerine destek olmalariyla iliskili dayanisma ilis-kileri gelistirdikleri gozlemlenmistir. Yani uyeler terapi gru-buna katilarak kendilerini gucsuz kilan, baskilayan, guvensiz bir sosyal cevreden mikro olcekte guclenmelerini saglayan, kabul gordugu, desteklendigi, guvenli bir sosyal cevre dene-yimlemislerdir. Terapi surecinde ve sonrasinda uyelerin hem birbirleriyle hem de toplulukla daha guclu iliskiler gelistir-dikleri gozlemlenmistir. Terapi seanslari aralari ve sonrasinda birbirleriyle sosyallestikleri ve ihtiyac duyduklari konularda birbirlerine destek olduklari gorulmustur. Ornegin, U3, U4, U5 ve U7 trans+’larla iliski icinde olan, dayanisma dernekleri-nin faaliyetlerini yakindan takip eden uyelerdi. U1, U2 ve U6 ise dijital olmayan ortamlarda, yuz yuze baska trans+’larla ilk defa bu grup terapisi programi ile bir araya gelmislerdi. Terapi surecinde uyelerin, birbirlerini dijital ve yuz yuze ortamlarda-ki sosyal cevrelerine dahil etmeye calistiklari gozlemlenmistir. Ornegin, U1 diger uyelere bir trans yardimlasma WhatsApp grubundan bahsederek uyelerin bu gruba dahil olmalarini saglamistir.Grubun buyuklugu istatistiksel karsilastirmaya olanak verme-se de terapi surecinde aidiyet, umut, sosyal destek kullanimi ve planlama ile ilgili gelisme oldugu, bu degisimin izlemde de kismen korundugu soylenebilir (Ek Sekil 1 ve Ek Tablo 1). Klinik duzeyde olmayan depresyon, anksiyete ve stres belirti duzeyleri ise cok heterojen seyretmistir. Grup terapisinin et-kileriyle iliskili oldugu one surulen bilesenler (Tasca ve ark. 2016), sonlanim oturumunda ele alinmis, grup uyelerinin grubu sosyal ogrenme, guvenli duygusal ifade, umut asilama ve iliskisel etki acisindan genel olarak etkili bulduklari anla-silmistir. Grubun uygulama surecinde bir butunluk gelistir-digi soylenebilir. Fakat trans erkek uyeler arasinda daha fazla yakinlik, dayanisma iliskileri gozlemlenirken; trans kadin ve non-binary uyeler, grup icinde geri durma oruntuleri gos-termislerdir. Izlem gorusmelerinde, terapi grubunda tanisip yakinlik iliskisi kuran bazi uyeler arasinda bu iliskilerin hala devam ettigi, hatta gelistigi gorulmustur. Terapistler, grup terapisinin tum asamalarinda (uyelerin belirlenmesi, grup terapisinin uygulanmasi, izlem) trans+ olumlayici bir perspektiften uyelerle iliski kurmuslardir. Bu durumun uyelerle terapistler arasinda guven iliskisinin kurul-masinda onemli etkileri oldugu soylenebilir. Grubun sonla-nim asamasi ve izlem calismalarinda da uyelerden bu konuda olumlu geribildirimler alinmistir. Ayrica, terapistlerin cinsiyet kimliklerinin uyelerce sureci nasil etkiledigi de ele alinmis-tir. Uyeler, trans olmadigini varsaydiklari terapistlerce basta anlasilmama dusunceleri gelistirdiklerini ama surec icerisinde bu dusuncelerinin olumlu yonde degistigini bildirmislerdir. Diger taraftan, cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkin-daligin olusturdugu olumsuz hislerin (orn., ofke, umitsizlik), terapistlere ve terapi grubuna yansitildigi durumlar da (orn., BDT uygulamalarini yapmak istememek, kendini ifade et-mekten kacinmak) yasanmistir. Bu durumlar, terapistlerce empatik yansitma yoluyla ele alinmistir. TARTISMAYasanan sorunlarda yalniz olmadigini gormek, uygun basa cikma yollari gelistirmek, birbirlerine rol model olusturmak ve sosyal destek almak adina grup duzeyindeki mudahaleler, trans+’larin psikososyal acidan guclenmelerinde oldukca et-kili bir uygulamadir (Pak ve Cankurtaran, 2024). Bu yazida, cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup tera-pisi modellerine iliskin alanyazin sistematik bir yaklasimla de-gerlendirilmistir. Bu terapi modellerinin 10 yil kadar oldukca yeni bir gecmise sahip oldugu, Anglosakson ulkelerde gelis-tirildigi ve degerlendirildigi gorulmektedir. Modellerin cogu bilissel ve davranisci yaklasima dayanmaktadir. Katilimcilara gore cevrimicine kiyasla yuz yuze uygulamalar daha faydali bulunmaktadir. Bu modellerin etkilerinin degerlendirildi-gi calismalar ise cinsiyet kimligi azinlik stresine dair olusan farkindalikla olumlu yonde seyreden dusunce ve davranis de-gisikliklerinin trans+’larda psikososyal acidan tedavi edici et-kileri oldugunu gostermektedir. Ayrica ilgili alanyazinda, her ne kadar cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik olmasa da trans-olumlayici bir yaklasimla Gestalt (Kolmannskog 2014) ve pozitif psikoloji (Hernandez 2021) gibi farkli ekollerden grup terapisi uygulamalari da bulunmaktadir. Ayrica bu yazida, cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik olumlayici bilissel davranisci grup terapisine katilan sekiz uyenin sureci sunulmustur. Terapi grubuna katilan uyelerin farkindalik, dayanisma ve oz-duzenleme temelli bilissel ve davranissal beceriler gelistirerek psikososyal acidan guclen-dikleri gozlemlenmistir. Bu konuya ek olarak uyeler, terapi surecinde aidiyet, umut, sosyal destek kullanimi ve planlama436 www.turkpsikiyatri.comile ilgili ilerleme kazanmislardir. Bu grup terapisinde gozlem-lenen gelismelerin alanyazinda azinlik stresiyle basa cikmada sosyal destek (Meyer 2003), umut (Meyer 2003, Moe ve ark. 2023), topluluga aidiyet (Barr ve ark. 2016), kabul ve bece-ri kazanmanin (Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018) onemini desteklemektedir. Bu nedenle klinik uygulamalarda trans+’larla calisirken, bireysel terapilere ek olarak cinsiyet kimligi azinlik stresini temel alan olumlayici grup terapile-rinin yurutulmesinin etkili bir yaklasim olacagi soylenebilir. Oncul olarak kabul edilebilecek bu uygulama denemesi uze-rine, geribildirimlerle gelistirilecek grup terapisi modelleri-nin etkinliginin daha buyuk orneklemlerle sinanmasi uygun olacaktir. Bu calismadan elde edilen dikkat cekici bir goz-lem, katilimcilarin gunluk yasamlarindaki onemli degisim-lerin terapi surerken oldugundan daha cok terapiyi izleyen erken donemde gerceklestigidir. Mudahalenin etkililigini degerlendiren gelecek calismalarda, uygulamanin tamam-lanmasindan bir sure sonra gerceklestirilecek izlem (takip) degerlendirmesini sonuc olcumlerine dahil etmek gereklidir. Diger taraftan, gruba katilan bazi uyeler, BDT yaklasimi-nin etkili olduguna inanirken, bazilari bu yaklasima iliskin uygulamalarin fazla birey merkezli ilerleyebildigini ve bu nedenle grup etkilesimlerinin daha sinirli olabildigini bil-dirmistir. Bu geribildirim ve supervizyon gorusmeleri cer-cevesinde, bilissel davranisci grup terapilerinde grup uyele-rinin ortak deneyimledigi durumlarin (orn., kamusal alanda tuvalete girmek) belirlenmesinin ve uygulamalarin bu ortak durumlar cercevesinde yapilmasinin grup terapisinin etkili-ligini arttiracagina inanilmaktadir. Buna ek olarak, yukarida da bahsedildigi uzere, bazi uyeler grup icerisinde kendileri-ni yalniz hissetmislerdir. Bu nedenle, grup yapisindaki uye cesitliligine de dikkat edilmelidir. Hem terapistler hem de grup uyeleri, 120 dakikalik seanslarin yeterli olmadigini du-sunmuslerdir. Uye geribildirimleri ve supervizyon degerlen-dirmeleri isiginda seanslarin 150-180 dakika arasinda yuru-tulmesi onerilebilir. BDT uygulamalarinin odaginda bilissel yeniden yapilandir-ma yer almaktadir. Yani islevsel olmayan, hatali otomatik dusuncelere dair kanit ve alternatifler ele alinarak danisanin sorununa iliskin bakis acisi yeniden sekillendirilmeye ve boy-lelikle duygusal ve davranissal degisikliklere ulasilmaya cali-silir. Trans+’larla cinsiyet kimligi azinlik stresinin ic kaynak-lari uzerine (orn., “ben hastayim”, “kimse beni sevmeyecek” gibi icsellestirilmis transfobiye iliskin dusuncelerle) calisirken bu tur bilissel yeniden yapilandirma teknikleri uygulanabi-lir. Fakat trans+’larin dis kaynaklarla iliskili belirli durum/olaylar karsisinda gelistirdikleri otomatik dusuncelerin (orn., “basima kotu bir sey gelecek”) gerceklik payi olabilmektedir. Terapistler, boyle durumlari ele alirken zarar veren dusun-ce ve olumsuz duygularla basa cikmak icin uygulanabilecek tekniklere (orn., nefes egzersizleri ve trafik isiklari teknikleri) ve sosyal baglamla ilgili dayanikliligi arttiracak dayanisma ve destek mekanizmalarini da iceren davranissal alternatiflere (orn., guvenli ortamlarda vakit gecirmek, toplulukla iliski-leri guclendirmek, oz-savunuculuk becerilerini gelistirmek) odaklanmalidir.SONUCSistematik bir yaklasimla cinsiyet kimligi azinlik stresine yone-lik grup terapileriyle ilgili arastirma bulgulari ve bu yontemin kullanildigi uygulama ornegi, cinsiyet kimligi azinlik stresine odagina bilissel davranisci grup terapilerinin trans+’lar uze-rinde olumlu yonde etkileri olduguna isaret etmektedir. Fakat hem Turkiye’de hem de farkli cografya ve kulturlerde bu yak-lasimin etkilerini degerlendirmek icin daha buyuk orneklem gruplariyla yurutulecek randomize kontrollu calismalara ve grup terapisi surecine iliskin nitel yontemlere daya
Child And Adolescent Mental Health

Group Therapies for Gender Minority Stress: Systematic Review and Affirmative Cognitive Behavioral Group Therapy Process PresentationGender minority stress refers to the form of stress experienced by individuals who identify as trans or within the spectrum of gender diversity due to discriminatory discourses and actions in society. This type of stress can negatively affect both mental and physical health and may even result in the loss of one’s most fundamental right-the right to life. Therefore, it is crucial for professionals to remain sensitive to gender minority stress when working clinically with this population. This article aims to raise awareness among mental health professionals about gender minority stress and to provide a practical example of an intervention in this area. To this end, group therapy models addressing gender minority stress were reviewed through a systematic literature search. In addition, the experiences of eight individuals who participated in a group therapy designed and facilitated by the authors using an affirmative cognitive behavioral approach were shared. The findings indicate that the most prominent intervention models in the literature targeting gender minority stress are based on cognitive behavioral group therapy. Furthermore, it was observed that members who participated in the group therapy developed psychosocial empowerment through gaining awareness, solidarity, and cognitive and behavioral skills related to self-regulation.Keywords: Cognitive behavioral therapy, gender identity, group therapyCinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Yonelik Grup Terapileri: Sistematik Gozden Gecirme ve Olumlayici Bilissel Davranisci Grup Terapi Sureci Sunumu2Koray BASAR1, Halil PAK2, K. Can EREN3427Atif icin: Basar K, Pak H, Eren KC. (2025) Cinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Yonelik Grup Terapileri: Sistematik Gozden Gecirme ve Olumlayici Bilissel Davranisci Grup Terapi Sureci Sunumu. Turk Psikiyatri Derg 36:427-438. https://doi.org/10.5080/u27670428 www.turkpsikiyatri.comark. 2016), kimlikle gurur duyma, sosyal destek (Basar ve Oz 2016; Basar ve ark. 2016), akran temasi (Tuzun ve ark. 2022) onemli koruyucu etkenler arasindadir (Perrin ve ark. 2019). Bu baglamda, soz konusu etkenleri kapsayan bir uygulama bicimi olarak grup terapilerinin trans+’larla calismada etkili bir yontem oldugu dusunulmektedir.Trans+’lar cinsiyetleriyle uyumlu gordukleri bedensel ve sosyal ozellikleri edinmelerine yonelik cinsiyet uyum sureci (CUS) ile ilgili tibbi destek talep ettiklerinde erisimle ilgi-li zorluklarla karsilasmaktadir (Berrian ve ark. 2024). Hem uyum sureci hem de genel ruhsal destekle ilgili erisim engel-leri arasinda egitimli ve deneyimli uzman sayisi ve bu hiz-metlerin sunuldugu kurum sayisindaki azlik onemli siradadir (Safer ve ark. 2017, Renner ve ark. 2021, Skuban-Eiseler ve ark. 2023). Klinik ortamlarda calisan uzmanlara, trans+’lara ruh sagligi hizmeti sunarken cinsiyet kimligi azinlik stresiy-le basa cikmanin onemine iliskin bir farkindalik olusturmayi ve bir uygulama ornegi olusturmayi amaclayan bu yazida, ilk olarak cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup terapisi modellerine iliskin alanyazin sistematik bir yaklasimla degerlendirilecektir. Ardindan, yazarlarca olumlayici bilissel davranisci perspektiften planlanan ve uygulanan bir grup te-rapisi sureci ve tedaviyi surduren sekiz uye sunulacaktir.CINSIYET KIMLIGI AZINLIK STRESINE YONELIK GRUP TERAPILERICinsel kimlikle ilgili cesitliligin tani sistemlerinde ruhsal bo-zukluk olarak degerlendirildigi gecmis donemlerdeki terapi uygulamalarinin aksine, olumlayici psikoterapi yaklasimi, kisilerin cinsel yonelim ve cinsiyet kimligi ile ilgili ifadeleri-ne saygi gostererek, azinlik gruplarinin psikososyal zorlanma deneyimlerinin farkinda olarak, kisilerin ihtiyaclarini des-teklemeye, guclendirmeye oncelik vermektedir (American Psychological Association 2015, Basar 2025). Trans+’lara yonelik olumlayici terapiler kapsam, yontem, sure ile ilgi-li onemli degiskenlikler gosterse de giderek artan sekilde bu grubun deneyimledigi saglik esitsizliklerine ve bunun altinda yatan toplumsal yapilara odaklanmaktadir (Singh ve Dickey 2017). Azinlik stresinin tanimlanmasi, arastirma ve klinik uygulamalarda yer verilmesiyle psikoterapiler stres etkenle-rinin kisilerin basa cikma bicimlerini, dusunsel, duygusal ve davranissal tepkilerini, bunlarin esnek olmayan ve islevselligi bozan sekilde yinelenmesini hedef olarak belirlemistir. Bircok psikoterapi yaklasimi icinde oncelikle bilissel davranisci te-melli yaklasimlar dikkat cekmektedir (Exposito-Campos ve ark. 2023). Burger ve Pachankis (2024)’a gore olumlayici yaklasimlar arasindan bilissel davranisci psikoterapiler, azinlik stresini kisisel yetersizliklerden cok toplumsal yapilarla iliski-lendirmesi ve boylelikle kisiye gunluk yasaminda uyumu art-tiracak basa cikma stratejileri gelistirmesi ve bilissel esneklik kazandirmasi nedeniyle one cikmaktadir. Bir baska ifadeyle GIRISCinsiyeti dogumda bedensel ozelliklerine dayanarak atandi-gi cinsiyetle ortusmeyen, kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanimlayanlar (trans+1), toplum icinde dislanan grup-lar arasindadir. Cinsiyet kimlikleri uzerinden deneyimlenen onyargi, damgalanma ve ayrimcilik bu grubu daha stresli bir sosyal cevre icinde yasamaya zorlamaktadir. Meyer (2003), cinsel kimlikleri nedeniyle toplumda gruplar arasi hiyerarside asagida kalan gruplarin deneyimledigi bu stres bicimini dis ve ic kaynaklardan olusan “azinlik stresi” olarak tanimlamistir. Azinlik stresi, kisinin kimligi ve ozelliklerinden degil ama top-lumsal kaynaklardan koken alan, suregen, yaygin ve kendine ozgu bir stres cesididir. Dis kaynaklar, cinsiyet kimligi uzerin-den yasanan damgalanma, ayrimcilik, ret, haklardan yoksun birakilma, magdur edilme ve kimligin olumlanmamasi, ta-ninmamasidir. “Icsellestirilmis damgalanma”, cinsiyetin ikili olarak kabul edildigi ve dogumda atanan cinsiyetle az ya da cok ortusmeyen cinsiyet kimligi ve ifadesinin dislandigi top-lumlarda (orn., cisseksizim ideolojisi) bireyin bu kalip yargi-lari benimseyerek hem kendisine hem de grubuna karsi olum-suz inanclar gelistirmesidir. (Hatzenbuehler ve Pachankis 2016). Bu yolla kisinin cinsiyet kimligi uzerinden kendisine dair olumsuz dusunce, duygu ve davranislar gelistirmesi ic stres kaynagi olarak degerlendirilmektedir. Bu durum, kisinin surekli ayrimciliga ugrayacagina dair bir beklentiye girmesine ve yogun bir sekilde gizlenme cabalari ile yasamasina neden olabilmektedir. Genel toplumda deneyimlenen stresorlere ek olarak, kendine ozgu nitelikleri olup suregen seyreden azinlik stresine maruz kalmak, kisinin stres yukunu arttirarak hem bedensel hem de ruh sagligini olumsuz yonde etkileyebilmek-tedir (Hatzenbuehler ve Pachankis 2016).Meyer (2003), azinlik stresi modelini oncelikle cinsel yone-limle ilgili homofobik deneyimler uzerinden gelistirmistir. Hendricks ve Testa (2012), “cinsiyet kimligi azinlik stresi”nin cinsiyet cesitliligine yonelik ayrimci duygu, dusunce ve tutumlarla, transfobiyle de iliskili oldugunu gostermistir. Trans+’larda, cinsiyet kimligi azinlik stresiyle iliskili olarak bazi ruhsal saglik sorunlari genel toplumdan daha yuksek oranda gorulmektedir (Helsen ve ark. 2022, Moe ve ark. 2023). Bu sorunlar arasinda depresyon, anksiyete, yuksek stres duzeyi one cikmaktadir (Mezza ve ark. 2024). Bu grupta ozkiyim ve ozkiyima yonelik olmayan kendine zarar verme davranisi da toplum genelinden yuksek yayginlikla gorul-mektedir (Aparicio-Garcia ve ark. 2018, Surace ve ark., 2021, Branstrom ve ark. 2022, de Lange ve ark. 2022). Azinlik stre-siyle basa cikmakta ve psikolojik dayanikliligin artisinda umut (Meyer 2003, Moe ve ark. 2023), topluluga aidiyet (Barr ve 1Bu terim, Turkce alanyazinda yaygin kullanilan bir ifade olmamak-la birlikte bu yazida kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanim-layanlarin (Ing. trans and gender diverse people) kisaltmasi olarak kullanilmaktadir.429 www.turkpsikiyatri.combilissel davranisci terapiler, diger olumlayici yaklasimlarin terapotik uygulamalarinda benimsedigi cinsiyet kimliginin olumlanmasi ilkesine ek olarak, danisanlarinda cinsiyet kim-ligi temelli baski ve ayrimciliga iliskin deneyimlerin toplum-sal nedenlerine dair farkindalik olusturmayi ve bu farkinda-lik zemininde bilissel ve davranissal beceriler kazandirmayi onceliklendirir.Azinlik stresine yonelik ogelere yer veren olumlayici psikote-rapiler sadece cinsel yonelim azinlik gruplarina, sadece cinsi-yet kimligi azinlik gruplarina ya da tum cinsel kimlik azinlik gruplarina yonelik planlanip, etkinlikleri arastirilmaktadir (Pachankis ve ark. 2019, Pachankis ve ark. 2020, Pachankis ve ark. 2022). Azinlik stresine yonelik bireysel olumlayici bilissel davranisci psikoterapi uygulamalarinda daha yuksek yapisal ayrimciliga maruz kalmanin, icsellestirilmis damgalanmanin daha yuksek olmasinin tedavi etkinligiyle iliskisi gosterilmis-tir (Pachankis ve ark. 2023, Yi ve ark. 2024). Son donemde erisilebilirlik avantajini da kullanarak teletip temelli psiko-terapi modelleri gelistirilmekte, etkinlikleri bildirilmektedir (Craig ve ark. 2021, Pachankis ve ark. 2023, Nieder ve ark. 2024, Yi ve ark. 2024). Kendini trans ve cinsiyet cesitliligi icinde tanimlayan kisilere yonelik olumlayici psikoterapiler bireysel veya grup formatin-da uygulanabilmektedir. Heck (2017) trans+’larda grup tera-pilerinin tercih edilmesini birkac nedene baglamistir: birey-sel terapiyle karsilastirilabilir etkinlikleri; ozellikle yalitilmis hisseden gruplarda tatmin edici kisiler arasi iliskiler gelistir-me olanagi saglamasi; tedavi formatina ozgu ilave terapotik etkenler icermesi; maliyet etkinlik acisindan uygun olmasi. Grup terapi uygulamalarinin sagladigi avantajlar bilissel dav-ranisci temelli uygulamalarla sinirli degilse de (Mastropaolo ve ark. 2020), bilissel davranisci terapi uygulamalari tedavi etkinligiyle ilgili arastirmalarin otesinde duzenleyici ve araci degiskenlerle de ilgili degerlendirme yapilmasina uygundur (Burger ve Pachankis 2024). Sadece trans+ kisilere yonelik farkli kapsam, terapotik hedef ve bilesenleri olan grup terapileri bildirilmisse de (Yuksel ve ark. 2000, Ozgen ve ark., 2024), son 10 yilda grup psikote-rapi ile ilgili alanyazin agirlikli olarak azinlik stresine yonelik uygulamalara odaklanmistir.Alanyazin Tarama YontemiCinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup tera-pisi modellerini degerlendirmek amaciyla ilgili alanyazin, sis-tematik bir yaklasimla PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analysis) ilkeleri (Liberati ve ark. 2009) dogrultusunda degerlendirilmistir. Veri tabanla-ri olarak Web of Science, Scopus, PubMed ve Turk Psikiyatri Dizini kullanilmistir. Taramada anahtar kelimeler su sekilde belirlenmistir: “gender diverse” (cinsiyet cesitliligi) YA DA “gender dysphoria” (cinsiyet disforisi) YA DA “transsexual” (transseksuel) YA DA “transgender” (trans) VE “gender mi-nority stress” (cinsiyet kimligi azinlik stresi) YA DA “mino-rity stress” (azinlik stresi) VE “group therapy” (grup terapisi) YA DA “group therapies” (grup terapileri). Tarama, 28 Subat 2025’ten geriye donuk yapilmistir. Calisma turu olarak ise olgu sunumlari, protokol ve arastirma makaleleri belirlenmis olup derlemeler, kitaplar ve kitap bolumleri disarida tutulmus-tur. Anahtar kelimelerle yapilan tarama sonucunda 22 calis-maya (Web of Science = 8, Scopus = 10, PubMed = 3, Turk Psikiyatri Dizini = 1) ulasilmistir. Diger kaynaklardan bes ca-lisma daha belirlenmistir. Tekrar eden calisma sayisi dokuzdur. Kalan 18 calisma incelendikten sonra 13 makalenin tarama stratejisine uygun oldugu sonucuna varilmistir. Bu 13 makale arasinda ise iki derleme ve bir kitap bolumu bulunmaktadir. Ayrica, bir calismanin tam metnine ulasilmamistir. Bu eleme-ler sonucunda bu yazida cinsiyet kimligi azinlik stresine yone-lik grup terapisi modellerine iliskin dokuz calisma (Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018, Poquiz ve ark. 2022, Pipkin ve ark. 2022, Ouellette ve ark. 2023, Sessions ve ark. 2023, Hatchard ve ark. 2024, Chinsen ve ark. 2024a, Chinsen ve ark. 2024b) degerlendirmeye alinmistir (bkz. Sekil 1).BULGULAROlumlayici Bilissel Davranisci Basa Cikma Becerileri Grup Mudahalesi (Affirmative Cognitive Behavioral Coping Skills Group Intervention (AFFIRM)) (Craig ve Austin 2016), Sekil 1. PRISMA Akis Diyagrami430 www.turkpsikiyatri.comalanyazinda cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik grup te-rapilerine onculuk eden bir modeldir. Bu model, yazarlarin klinik deneyimleri, katilimci arastirmalari ve geribildirimleri-ne (Austin ve Craig 2015) dayali olarak genc lezbiyen, gey, bi-seksuel, trans, interseks ve kimlik cesitliliginin diger ogeleriyle kendini tanimlayanlarin (LGBTI+) basa cikma becerilerini gelistirme, depresyon duzeylerini azaltma ve boylelikle bilis (oz-farkindalik, riskleri tanimlama), mod (dusunce ve duy-gular arasinda bag kurma) ve davranislarini (guclu ozellikleri ve basa cikma sekillerini tanimlama) anlama ve duzenlemeleri amaciyla gelistirilmistir. Sekiz seanstan olusan bu yapilandiril-mis model, olumlayici bilissel davranisci yaklasima dayali yuz yuze yurutulen bir grup mudahalesidir. Bu modelin cevrimici versiyonu (AFFIRM Online) da bulunmaktadir (Craig ve ark. 2021). Bu modelde ilk seansta (1) grup kurallari, beklenti ve hedefler ele alinir ve uyelere program, bilissel davranisci te-rapi (BDT) ve azinlik stresi tanitilir. Sonraki seanslarda ise sirasiyla (2) homo/transfobik tutumlar ve davranislarin stres uzerindeki etkileri, (3) dusuncelerin duygulari nasil etkiledigi, (4) duygulari degistirmek icin dusuncelerin kullanimi, (5) et-kinliklerin duygulari nasil etkiledigi, (6) zarar veren dusunce ve olumsuz duygularla basa cikma planlari, (7) azinlik stre-si ve homo/transfobinin sosyal iliskiler uzerindeki etkileri ve (8) guvenli, destekleyici ve kimlik olumlayici sosyal iliskiler gelistirme konulari ele alinir. Bu modelin uygulanabilirligi-ni degerlendirmek icin pilot bir calisma yapilmistir. Bu ca-lismada AFFIRM modelinin uygulandigi uc ayri grup terapi sureci iki terapist ve 15-18 yas arasinda 10 Kanadali LGBTI+ genc uye ile yurutulmustur (Craig ve Austin 2016). Bu terapi gruplarina katilan ve 16-18 yas arasinda olan sekiz trans uyeye dair bulgular, trans-olumlayici uygulama onerileriyle birlikte, baska bir makalede (Austin ve ark., 2018) detayli olarak su-nulmustur. Bu makalede sekiz trans uyenin depresyon duzey-lerinin azaldigi bildirilmistir. Ayrica trans uyeler, yasamlariyla iliskili olmasi, stresle basa cikma ve problem cozme becerileri ogrenmeleri, terapistlerin destekleyici ve yardimci olmalari nedeniyle bu programdan memnun olduklarini ve bu prog-rami baskalarina onereceklerini bildirmislerdir. Kesisimsellik; cinsiyet, etnisite, irk ve sosyal sinif gibi farkli azinlik temelli kimliksel ozelliklere dayali baski ve ayrimciliga iliskin deneyimlerin ayri olarak ele alinmasindan ziyade bu ozelliklerin birlesiminin olusturdugu deneyime odaklanilmasi gerektigine vurgu yapmaktadir (Crenshaw 1991). Ornegin, trans+’lar icin cinsiyet kimligi temelli baski ve ayrimcilik kendi basina bir stres kaynagi olusturur. Fakat beyaz irktan olmayan bir trans+’nin kimligine iliskin stres deneyimi tek basina cinsiyet kimligi ile aciklanamaz. Bu kisi, cinsiyet ve ir-kin kesistigi bir yerden katmanli bir sekilde azinlik kimligi temelli bir stres deneyimi yasar -ki bu kisinin yoksul, engel-li, yasli olmasi bu stresin yukunu artiracaktir. Bu bakis aci-sindan Poquiz ve arkadaslari (2022), cinsiyet kimligi ve irk temelli azinlik stresini kesisimsel bir yerden ele aldiklari, bes seanstan olusan kisa sureli, teletip temelli bir grup calismasi modeli gelistirmislerdir. Gururu, Aktivizmi, Dayanikliligi ve Toplulugu Desteklemek (Supporting Pride, Activism, Resiliency, and Community (SPARC)) isimli bu modelin seanslarinin icerikleri ise sirasiyla su sekildedir: (1) dis ve ic etkenler uze-rinden deneyimlenen irkcilik ve cinsiyet kimligi azinlik stres-leri, beden ve ruh sagligi uzerine etkileri, kimliklerin kesi-simleri ve ayrimcilikla olan iliskisi, (2) irksal kimlik gelisimi ve sosyalizasyonu, (3) yuz yuze ve dijital ortamlarda irkci ve transfobik soylemlere tepki gosterme ve basa cikma strateji-leri, (4) tarihsel ve guncel aktivizm, (5) dayaniklilik insa et-mek adina aktivizm ve toplulukla bag kurma. Ilk uc seansta uyeler, irkci ve transfobik sosyal medya paylasimlarina maruz birakilir ve bu maruziyetlere dayali olarak duygu duzenleme uygulama becerileri ele alinir. Burada amac, uyelerin bu tur durumlarla basa cikma ve problem cozme becerilerini gelistirmektir. Dorduncu seansta sosyal medya ve dijital alanlardaki aktivizme iliskin sosyal medya ornekleri izletilir ve uyelerin sosyal adaletteki rolu ve yapabilecekleri ele alinir. Son seansta ise uyelerden toplulukla bag kurmalarini arttiracak bir yol tanimlamalari istenir. Arastirmada iki klinik psikolog, ABD’de yasayan 15-22 yas arasinda alti uye ile seanslari yu-rutmustur. Uyeler, genel anlamda grubun yapisi, icerigi ve uy-gulama seklinden (teletip) memnun kalsalar da seans sayisinin daha fazla oldugu, yuz yuze bir uygulamayi tercih edebilecek-lerini bildirmislerdir.Ouellette ve arkadaslarinin (2023) gelistirdikleri Transcending (Asma), travmatik deneyimlerle sonuclanan cinsiyet kimligi azinlik stresiyle basa cikmada beceri gelistirmeyi, bu beceriler-le ruhsal dayanikliligi gelistirmeyi amaclayan, travma-odakli, bilissel davranisci protokole dayanan, grup terapisi temel-li, ikiser saatlik 12 seanstan olusan bir modeldir. Seanslarin icerikleri sirasiyla su sekildedir: (1) azinlik stresine psikoegi-tim temelli bir giris ve cinsiyet kimliklerine iliskin mitlerin (orn., “bu bir hastalik”, “bu gecici bir donem”, “sen gercek bir kadin/erkek degilsin”) curutulmesi, (2) bilissel davranisci modelin azinlik stresi baglaminda ele alinmasi, (3) bilissel ye-niden yapilandirmanin tanitilmasi, (4) problemli inanc ve du-suncelerin tanimlanmasi, (5) icsellestirilmis trans-negatiflik, (6) olumsuz gelecek beklentileri, (7) cinsiyet kimligiyle ilgili acilamamanin yarattigi benlik ve baskalariyla iliskili inanc ve dusuncelerin yeniden yapilandirilmasi, (8) yardimci olmayan davranislarin degistirilmesi, (9) cinsiyet kimliginin cevrimi-ci ve yuz yuzeyken acikca ifade edilmesi, (10) oz-guclenme adina kendine guvenin ele alinmasi, (11) engelleri asmak icin problem cozme becerilerinin gelistirilmesi ve (12) tedavi kazanimlarinin (kabul ve beceriler gibi) degerlendirilmesi ve devaminin planlanmasi. Ilk ve son seanstan once uyeler, grup surecini degerlendirebilmeleri icin cinsiyet kimlikleri uzerine cevrelerinden aldiklari tepkileri ve bu tepkilerin kisisel inanc-larini nasil etkilediklerine dair degerlendirmeler yaptiklari bir yazili uygulama odevi yaparlar. Ayrica besinci seansta kimlik431 www.turkpsikiyatri.comolumlama uygulamasi yapilirken; 8., 9. ve 10. seanslarda ma-ruz birakma teknikleri uygulanir. Yani uyeler grup sirasinda ve ev odevleriyle kamusal alanda davranislarini degistirmele-ri icin cesitli uygulamalara maruz birakilir. Yazarlara gore bu tekrar eden maruz kalmalarla uyelerin ozellikle dis stresorle-re dayanan korku temelli kacinma davranislari azalacak ve ic stresorlerle yasam memnuniyeti arasindaki iliskiyi zayiflatan bilissel esneklikleri artacaktir. Hatchard ve arkadaslari (2024), bu modelin etkililigini degerlendirmek adina ucu cevrimici, ucu yuz yuze olmak uzere alti grup terapisi uygulamasi yap-mislardir. Her bir terapi, uc terapistle ve 17-25 yas arasindaki bes Kanadali trans+’la yurutulmustur. Modelin icsellestirilmis trans-negatiflik, gelecek hakkinda olumsuz beklenti, cevreye acilamama ve anksiyetede azaltici; umut, kimliginden gurur duyma ve toplulukla bag kurmada artirici etkileri gosterilmis-tir. Katilimcilar bu modeli azinlik stresiyle basa cikmada etkili bulduklarini ve onereceklerini belirtmislerdir.Sefkatli Zihin Egitimi (Compassionate Mind Training (CMT)) programi, sorunlari kroniklesme egiliminde olan, oz-sefkati ve oz-kabulu zor ve/veya korkutucu bulan, yuksek utanc duygu-su ve benlik elestirisine sahip kisiler icin gelistirilmis bir grup terapisidir. (Gilbert ve Procter 2006). Sessions ve arkadaslari (2023) CMT’yi, benzer dusunce ve duygulari cinsiyet kimligi azinlik stresi uzerinden deneyimleyen trans+’lara uyarlamis-tir. Bu model sekiz seanstan olusmaktadir: (1) grup kurallari, sefkat kavrami ve bilincli farkindaligin ele alinmasi, (2) trans ayrimciligi ve damgalanmanin sefkat onundeki engellerinin degerlendirilmesi ve rahatlatici nefes ritminin ogretilmesi, (3) sefkat akisinin uc boyutunun ele alinmasi, (4) guvenlik stratejilerinin tartisilmasi ve bazi tekniklerin (orn., guvenli alan imgeleme) uygulanmasi, (5) trans ayrimciligi ve icselles-tirilmis transfobiye dair sefkat odakli egzersiz uygulamalari-nin olusturulmasi ve topraklanma tekniginin aktarilmasi, (6) uyelerin sefkatli icsel diyalog gelistirmeleri adina yuzlesme, duygu yonetme, icsellestirilmis damgalanma oykuleriyle basa cikmanin ele alinmasi ve sefkatli arkadas imgelemi uygula-masinin yapilmasi, (7) oz-sefkate iliskin icsel diyaloglari olus-turmak adina uyelerin kendilerine mektup, diger uyelere yo-rum yazmalari, (8) sefkati surdurecek planlarin gelistirilmesi ve grupca sefkat egzersizinin yapilmasi. Bu model, 18-73 yas arasinda Ingiltere’de yasayan 10-11 katilimciyla haftalik ola-rak, cevrimici ortamda, iki saatlik seanslar halinde uc terapist-le ve bir supervizorle yurutulen iki grup terapisi uygulamasi uzerinden degerlendirilmistir. Hem birey hem de grup duze-yinde uyelerin kendilerine ve baskalarina sefkat puanlarinda artis gozlemlenmistir. Ayrica grup duzeyinde onur hissinde artma ve icsellestirilmis trans-negatiflige iliskin yabancilasma hissinde azalma gorulmustur. Pipkin ve arkadaslari (2022) bu terapi grubuna katilan alti transla yari-yapilandirilmis gorus-meler yapmistir. Katilimcilar bu uygulamanin damgalanma deneyimlerini anlamada faydali oldugunu, baska translarla bir araya gelmenin birbirlerini karsilastirma ve incinme korkusu gibi bazi kaygilari artirsa da oz-kabulu olumlu yonde etkiledi-gini ve her ne kadar cevrimici gorusmelerin zorluklari olsa da grubun faydali oldugunu belirtmislerdir.Chinsen ve arkadaslari (2024a) trans genclere yonelik bir grup terapisi modeli gelistirmek amaciyla nitel bir arastirma yurutmuslerdir. Cevrimici uc calistaydan olusan bu arastir-maya, 15-21 yas arasinda Avustralyali sekiz trans katilmistir. Katilimcilarin trans genclerle yurutulecek grup terapilerinin yapisi, formati, amaclari ve mudahale icerigi acisindan one-rilerinde iki tema one cikmaktadir. Ilki, trans topluluklarla bag kurma, destekleyici, pozitif ve umut verici terapotik ala-nin olusturulmasi ve translar arasindaki cesitliligin taninma-sindan olusan “trans topluluguyla bag kurma, pozitiflik ve umut” temasidir. “Cesitli deneyim, bakis acilari ve ihtiyaclara uyum saglamak” isimli ikinci tema ise katilimi kolaylastiran erisilebilirlik, esneklik, pozitif grup dinamigi ve hos karsilan-ma unsurlarini icermektedir. Bu temalar isiginda gelistirilen Azinlik Stresini Azaltmaya Yonelik Trans Ergen Grup Terapisi (Trans Adolescent Group ThErapy for Alleviating Minority stress (TAG TEAM)), trans genclerin gereksinim ve isteklerini ve cinsiyet kimligi azinlik stresini merkeze alan, bilissel davranis-ci yaklasima dayali bir grup terapisi modelidir. Alti seanstan olusan bu uygulamada her hafta bir onceki seansta ogreni-lenler ve odevler degerlendirilir, seansin temasina iliskin trans yetiskinlerin videolari izlenir ve bir sonraki seans icin odev-ler aciklanir. Ilk seansta (1) grup kurallari, program bilgisi, cinsiyet kimligi azinlik stresi ve BDT’ye giris yapilir ve bu seans stres giderici bir oyuncagin yapildigi grup etkinligiyle sonlanir. Sonraki dort seansta (2) toplulukla olan iliskiler, (3) ayrimcilik ve reddedilme, (4) icsellestirilmis damgalanma ve kendini olumlama, (5) hak, esitlik, gorunurluk gibi temalar-dan olusan onur konulari degerlendirilir; bu konularda uye-leri guclendirici psikoegitim ve BDT uygulamalari yapilir. Son seansta (6) “gelecekteki ben”e mektup yazilir, program degerlendirilir, stratejileri gunluk hayata katma planlanir ve vedalasilir. Bir supervizor, bir terapist ve bir trans akranin ko-laylastiriciligiyla yurutulen seanslarin iki saat surmesi oneril-mektedir. Chinsen ve arkadaslari (2024b) bu modelin uygu-lanabilirliginin ve etkilerinin nasil incelenebilecegine dair bir protokol yayimlamislardir. Fakat bu modelin etkililigi, henuz herhangi bir ampirik calismayla degerlendirilmemistir.GRUP TERAPISI PLANLAMA VE UYGULAMA SURECI Grup Terapisi Kapsami, Bilesenleri ve SureciGrup terapisi icin AFFIRM modelinin (Austin ve Craig 2015, Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018) bir supervi-zor, iki terapist ve 18-25 yas arasinda, 10 trans+ genc yetiskin uye ile yurutulmesi planlanmistir. Terapi grubunda, BDT ala-ninda egitimli, deneyimli, cinsiyet kimligi ve CUS alaninda klinik deneyime sahip bir psikiyatrist (KB) supervizor olarak,432 www.turkpsikiyatri.combir psikolojik danisman (KCE) ve bir sosyal hizmet doktora adayi (HP) da terapist olarak gorev ustlenmistir. Terapistler, CUS ile ilgili degerlendirme, izlem ve karar sureclerinde rol almamaktadir. Grup icin klinigin mekan olanaklari kullanil-mamistir. Boylece grup terapisi, CUS ile ilgili talep ve islem-lerle iliskilendirilmemistir. Grup terapisine katilim icin duyuru metni bir devlet univer-site hastanesi psikiyatri klinigine ve iki LGBTI+ dayanisma dernegine iletilmistir. Ilk basta, basvuru yapan 23 kisiyle tele-fonla gorusulerek birer degerlendirme gorusmesi planlanmis-tir. Adaylarin saglik durumlari (orn., ruhsal ya da bedensel akut hastalik doneminde olmamasi), grup terapisine katilim motivasyonlari ve uygunluklari terapistlerce (KCE, HP) go-rusmelerde ele alinmis ve supervizorle (KB) birlikte deger-lendirilerek calismaya 10 kisi davet edilmistir. Iki aday hicbir seansa katilmamistir.Yasal kayitlarda cinsiyet degisikligi yapmamis olan sekiz uyeyle ilgili sosyodemografik, CUS ve katilinan oturum sayisi ile ilgili bilgiler Tablo 1’de sunulmustur. Helsinki ilkelerine bagli kalinarak toplanan tum verilerin anonim olarak bilimsel mesleki yayinlar ve meslektaslar arasi paylasimlarda kullanil-masiyla ilgili uyelerden bilgilendirilmis onam alinmistir.Ilk seansa isinma uygulamasi, grup kurallari ve sozlesmesi, ki-sisel ve grup hedeflerinin tanimlanmasi, uyelere grup terapisi boyunca hislerini ve ogrendiklerini kayit altina almalari icin gunluk tutmalari icin defter dagitimi ile baslanmis, BDT ve azinlik stresi kavramlari tanitilmistir. Bunu takiben, uyelerin gunluk yasamda stres deneyimleri ele alinmistir. Ikinci seansta trans+’lara karsit tutum ve davranislarin stres uzerindeki etki-leri tartisilmistir. Toplumsal cinsiyetle iliskili ayrimcilik ideo-lojileri (orn., cisseksizm) ve azinlik stresi kurami ele alinmis-tir. Sonrasinda uyelerin cinsiyet kimligi azinlik stresini yogun olarak hissettikleri durumlari ve bu durumlarla basa cikma, mucadele etme stratejilerini tanimlamalari istenerek bu se-ans sonlandirilmistir. Ucuncu seansta ABC modeli uzerinden dusuncelerin duygu ve davranislari nasil etkiledigi ele alinmis-tir. Ilk olarak dusunce ve duygu ayrimina iliskin psikoegitim temelli bir uygulama yapilmistir. Seansin ikinci oturumunda ele alinan durumlar uzerinden olumsuz dusunce kayit formu uygulamasi yapilmistir. Grup uyelerini cinsiyet kimlikleri ne-deniyle strese sokan durumlara iliskin dusunce-duygu-davra-nis kayitlarindan ornekler Tablo 2’de sunulmustur.Dorduncu ve besinci seanslar, dusunceleri kullanarak duygu-sal deneyimleri degistirmek uzerinedir. Bunun icin dusunce kayit formu uzerinden bilissel carpitmalar, bilissel yeniden yapilandirma teknigi uzerinden de alternatif dusunceler ele alinmistir. Altinci seansta davranissal alternatifler degerlen-dirilmistir. Bu seansta uyelerden kendilerini iyi hissettiren, kimlik olumlayici ve destekleyici davranislardan bahsetmeleri istenmistir. Bu noktada topluluk iliskilerinin onemi ve bil-giye erisim kaynaklari degerlendirilmistir. Ardindan, cinsiyet kimligi azinlik stresiyle iliskili durumlarda olumlu hissettire-cek alternatif davranislar uzerine bir uygulama yapilmistir. Yedinci seansta, zarar veren dusunce ve olumsuz duygularla basa cikmak adina BDT tekniklerinden nefes egzersizleri ve trafik isiklari teknikleri ogretilmistir. Sonrasinda ise cinsiyet kimligi azinlik stresini azaltacak, daha iyi hissettirecek yasam kosullari icin kisisel guclu ozellikler uzerinden kisa, orta ve uzun donem hedefler tanimlanmistir. Son seansa, uyelerin haklarini savunma becerilerini gelis-tirmek adina, oz-savunuculuk uzerine bir egitimle baslanil-mistir. Ek olarak, iyi hissettirecek sosyal destek sistemlerini kesfetmeleri icin bir uygulama yapilmistir. Bir aradan sonra sonlanim oturumu gerceklestirilmistir. Bu oturumda, grubun sonlanmasina iliskin duygular, birey ve grup hedeflerinin ne olcude gerceklestigi, kisisel kazanimlar, grup terapisinin uy-gulanmasina iliskin degerlendirmeler yapilmistir. Grup tera-pisi sonlandiktan 10 hafta sonra cevrimici ortamda her biri 20 dakika suren bireysel izlem gorusmelerine alti uye katilmistir.Tablo 1. Katilimcilarin Sosyodemografik, Cinsiyet Uyum Sureci ve Katildiklari Oturum Sayisina Iliskin BilgileriUyeYas Cinsiyet KimligiDAC Egitim Meslek Secilmis Isim KullanimiHormon Terapisi*CerrahiIslem*Katilinan Oturum SayisiU1 19 Trans erkekK Lise Serbest meslek Evet Hayir Hayir 8U2 21 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 6U3 25 Trans erkekK Universite Ogretmen Evet Hayir Hayir 4U4 24 Trans kadinE Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 8U5 20 Trans erkekK Lise Egitmen Evet Hayir Hayir 8U6 19 Non-binary K Lise Calismiyor Evet Hayir Hayir 8U7 22 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Evet Evet 5U8 21 Trans erkekK Lise Universite ogrencisi Evet Hayir Hayir 4DAC: Dogumda atanan cinsiyet; K: Kadin; E: Erkek*Cinsiyet uyum surecine iliskin433 www.turkpsikiyatri.comSeanslar, 25 Mayis-20 Temmuz 2023 tarihleri arasinda hafta-da bir (Persembe gunleri), 18.30-20.30 saatlerinde yapilmis-tir. Her seans 10 dakika arayla gerceklestirilen iki oturumla gerceklestirilmistir. Seanslara uyelerin o haftayla ilgili deger-lendirmeleri (duygu, dusunce, deneyim paylasimlari) ve bir onceki seansin gozden gecirilmesi ile baslanilmistir. Seanslar, seansin ozetlenmesi ve uyelerin seans hakkindaki degerlendir-meleri alinarak sonlandirilmistir. Ortalama 120 dakika suren supervizyonlar, her seansin ardindan yuz yuze ya da cevrimi-ci gerceklestirilmistir. Supervizyonlarda seansa iliskin icerik, terapotik uygulamalar gozden gecirilmis, uyeler ve butun grupla ilgili degerlendirmeler yapilmis ve bir sonraki seans planlanmistir.Grup terapisi surecinin analizi, supervizor ve terapistlerin ortak degerlendirmeleriyle yapilmistir. Bu degerlendirme-ler terapistlerin seans notlari, gozlemleri ve uyelere uygula-nan ozbildirime dayali araclara (bkz. Ekler) dayanmaktadir. Uyelerin ilk, son ve izlem seanslarindaki bireysel ozbildirim olcek puanlari Ek Sekil 1’de, grup ortancalari Ek Tablo 1’de sunulmustur. Grup Terapisine Iliskin BulgularIlk kez akran topluluguyla, yani baska trans+’larla, tera-pi grubunda bir araya gelen U1, gruba siklikla bedeninden hosnutsuzlugu, aile iliskileri ve tibbi uyum surecine iliskin konulari acmistir. Baslarda kendini gruba acma konusunda daha cekimserken; giderek daha fazla katilim gosterdigi goz-lemlenmistir. “Yeterince erkek” olmama dusunceleriyle basa cikmaya calisan U1’in bu nedenle bazi isteklerini (orn., ro-mantik iliski kurmak, spora gitmek, universiteye baslamak) erteledigi gorulmustur. Grup terapisine katilmanin kisisel ve iliskisel duzeylerde U1’i guclendirdigi gozlemlenmistir. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra ozguveninin arttigini (“Ilk topluluk deneyimim sayesinde kendimi daha ozguvenli ve bilgili goruyorum.”), stres altinda “sorunun be-nim transligim olmadigina odaklaniyorum” diye dusunerek oz-duzenlemeye yonelik nefes egzersizlerini kullanmaya de-vam ettigini, grup uyeleriyle CUS ile ilgili tibbi islemler konu-sunda yardimlastigi ve terapi grubunda erteledigini belirttigi spor salonuna yazilma hedefini gerceklestirdigini bildirmistir.”Kimsenin onu anlayamayacagi” dusuncesiyle kendini yakin sosyal cevresine ve bir terapiste acmaktan kacinan, bu neden-le yapay zeka araclariyla konusarak psikolojik destek almaya calisan U2 icin bu terapi grubu, baskalarina kendini acma ko-nusunda yeni bir deneyimdi. Terapi grubundan tibbi uyum surecine iliskin bilgi edinmeyi ve baska translarla bir araya gelmeyi bekliyordu. Bu gruba katilmanin ve cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin gelistirdigi icgorulerin gelecek umudu, ozguven ve oz-savunuculuk becerisini gelistirdigi gozlemlen-mistir. Bir oturumda isim degisikligi sureciyle ilgili kaygi ya-sadigini belirtirken, izlem gorusmesinde terapi grubuna ka-tildiktan sonra universitedeki hocalariyla kendisine atanmis ismiyle seslenmemeleri icin konusabildigini, CUS icin tibbi ve yasal surecleri baslattigini, stres altinda nefes egzersizlerini kullanmaya devam ettigini ve grup uyelerinden U1’in deste-gi ile terapi grubunda “orta vadeli hedef” olarak tanimladigi mastektomi ameliyati oldugunu aktarmistir.Sosyal anksiyete bozuklugu tanisi olan U3, grup sureciyle daha iyi hissetmeyi beklemekteydi. Gruba aile, beden imgesi, yanlis cinsiyetlendirilmek ve cogunlukla isyerinde gizlenmeye iliskin deneyimledigi stresi acmistir. Gruba kendini en az acan uyeydi. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra sehir ve is degistirdigini, azinlik stresine iliskin farkindaliginin arttigini, alternatif dusunce uygulamalarina ve trans daya-nisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini Tablo 2. Uyeleri Cinsiyet Kimligi Azinlik Stresine Sokan Durumlara Iliskin Dusunce-Duygu-Davranis Kayitlarindan OrneklerUyeDurum Dusunce Duygu (Derecesi)DavranisU1Vucutta dogumda atanan cinsiyete iliskin bolgelerin belli olmasi”Cevreme dogumda atanan cinsiyetteki gibi gorunecegim.”Uzuntu (%70) Gogus korsesi kullanmak ya da bedeni gizleyecek kiyafetler giymekU2Otobuste binis karti okuturken cihazin kadin sesi cikarmasi”Sofor beni anlamayacak ve onunla tartisacagim.”Ofke (%80) Cihazin sesini bastirmak icin oksurerek kart okutmakU3Kamusal alanda baskalarinin yanlis cinsiyetlendirerek konusmasi”Goruntum sebebiyle erkek oldugumu soylemem baskalarinca sahtekarca bulunacak.”Kaygi (%80) Kimseyle konusmamakU4Romantik iliskilerde partnerin cinsiyeti sorgulamasi”Asla tam olarak sevilmeyecegim, kabul gormeyecegim.”Utanc (%100) Partnerle yakin iliski kurmaktan kacinmakU5Kamusal alandaki tuvaletleri kullanmak”Basima kotu bir sey gelecek.”Korku (%100) Tuvalettekilerle goz goze gelmemek icin surekli yere bakmakU6Ailenin dogumda atanan cinsiyet rollerini gerceklestirmeye zorlamasi”Ailemin beni anlamayacagini kabul etmeliyim.”Uzuntu (%80) Aileden uzaklasmakU7Regl olmak “Dogumda atanan cinsiyetimden hicbir zaman kurtulamayacagim.”Igrenme (%100)Sigara icmekU8Magazadan cinsiyetine uygun kiyafet satin almak”Magazadaki herkes bana bakacak.”Gergin (%100)Kimseyle goz temasi kurmamak434 www.turkpsikiyatri.combildirmistir. Cinsiyet kimligi azinlik stresinin konusuldugu seanslarda tuvalet kullanimina iliskin kaygilarindan bahse-den uye, yeni tasindigi sehirde ve is yerindeki erkek tuvaletini kullanmaya basladigini belirtmistir. CUS’ne tasindigi sehirde devam etmektedir.U4 grupla genellikle aile, romantik iliski ve beden imgesine iliskin konulari paylasmistir. Ilk haftalarda cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkindaligin U4’te umitsizlik, ofke olusturdugu gozlemlense de son haftalara dogru bu strese ilis-kin icgorunun kendisinde umut ve meydan okuyan bir tavir gelistirdigi gozlemlenmistir. Terapi grubundaki tek trans ka-din olan U4, bu konuda kendini yalniz hissettigini ve gruba kisisel deneyimlerini, ozellikle bedenine iliskin hislerini ak-tarirken grubu rahatsiz etme dusuncelerinin ortaya ciktigini dile getirmistir. Grup terapisinin kendisini daha ozguvenli, desteklenmis hissettirdigini ve bedenine dair daha olumlu bir bakis acisi kazandirdigini bildirmistir. Izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra alternatif dusunce uygula-malarina ve stres altindayken nefes egzersizlerini kullanmaya devam ettigini aktarmistir. Seanslarda “Kendi basima kaldi-gimda hayatimda hicbir sey degistirmek istemedigimi fark ettim. Anlamli iliskiler kurmak istiyorum.” diye belirten uye, izlem gorusmesinde trans dayanisma derneklerinin etkinlikle-rine katilmaya ve sosyal destek mekanizmalarini gelistirmeye devam ettigini ifade etmistir. “Kendi hedeflerim yolunda daha cok ilerledim. Kendi yolculugumda bu hedeflere ulasmak bir anda olmayacak, ancak azinlik stresine iliskin becerilerle ilgili teknik temelleri attim diye dusunuyorum.” demistir.Gocmen bir trans erkek olan U5, terapi grubuna genellikle cinsiyet kimligine iliskin sorgulamalarini, annesi ve toplu-lukla olan iliskisini acmistir. Gruba katilmak ona iyi gelse de depresyon tanisi ve ilac kullanimi, annenin cinsiyetci baskilari ve toplulukta irkinin ve cinsiyet kimliginin kapsanmadigina iliskin yetersizlik dusunceleri (“yeterince trans olamamak”) hakkinda gruba acilmanin ve gruptaki cinsiyet kimligi azinlik stresi temelli travmatik deneyimleri duymanin etkisiyle dep-resyon ve kaygi belirtilerinin arttigi gozlemlenmistir. Grup icinde deneyimledigi olumsuz duygulari da disa vurmaktan kacinma egilimi yuksekti. Terapi grubuna katilmayi “daha mutlu, heyecanli ve nefes almis hissediyorum” seklinde ta-nimlayan U5’in, cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin artan farkindaligi ve grup terapisinde kurdugu sosyal iliskiler uze-rinden kisisel ve iliskisel olcekte guclendigi soylenebilir. On gorusmede bu terapi grubuna katilma amacini “Transligimla ve kendi icimde barisik olmadigim ozelliklerle barismak isti-yorum.” seklinde ifade eden uye, izlem gorusmesinde terapi grubuna katildiktan sonra icsellestirdigi transfobiyi artik as-tigini, sosyal cevresiyle daha saglikli iletisim kurabildigini ve trans dayanisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini bildirmistir.Gruptaki tek non-binary olan (erkek/kadin ikiligi disinda cin-siyetini tanimlayan) U6, cinsiyet kimligine iliskin farkindalik kazanma ve baska trans+’larla bir araya gelme amaciyla terapi grubuna katilmistir. Dikkat eksikligi ve hiperaktivite ve sos-yal anksiyete bozuklugu tanilari olan, her hafta psikiyatrina ugradiktan sonra terapi saatinden oldukca cok erken bir sa-atte ofise gelen U6, kullandigi ilaclar nedeniyle bazen gruba dikkatini vermekte zorlandigini dile getirmistir. Genellikle ai-lesiyle iliskilerini gruba acan U6, grupta paylasilan kisisel de-neyimleri anlamakta zorlandigini siklikla dile getirmesi, diger uyelerle iliskilerini etkilemistir. Seans aralarinda ve sonrasinda diger uyeler birbirleriyle yakin iliskiler gelistirirken, U6’nin genellikle tek basina vakit gecirdigi gozlemlenmistir. U6’nin kendini acma, alternatif dusunce ve davranislari ele almada direnc gosteren bir uye oldugu soylenebilir. Izlem gorusme-sinde terapi grubuna katildiktan sonra cinsiyet kimligine iliskin farkindaliginin arttigini, baska bir eve tasinma ve uni-versite sinavina hazirlanma planini uygulamaya gecirdigini, stres altindayken nefes egzersizlerini kullanmaya ve trans da-yanisma derneklerinin etkinliklerine katilmaya devam ettigini soylemistir. Grup terapisinin ozellikle sosyallesme becerilerini olumlu etkiledigini ifade etmistir.Gruptaki trans+ haklariyla ilgili mucadele eden olusumlar-da etkin gorev alan tek kisi olan U7, grupla genellikle CUS ve aktivizm etkinliklerine iliskin deneyimlerini paylasmistir. Kisisel deneyimlerini genelleme ve entelektuelize etme egilimi icerisinde olan U7’nin aktivizm ve mucadelenin psikososyal guclendirici etkilerini gostermek adina gruba katkilari olmus-tur. Ozellikle beden hosnutsuzlugu, dislanma deneyimleriyle alkol ve sigara kullanarak basa cikmaya calisan U7, ozkiyim dusuncelerini de gruba acmistir. Terapi grubuna katilmanin etkisiyle “yer kaplamaya hakkim var gibi hissediyorum” diyen U7’nin cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkindaligin ozguvenine olumlu etkileri oldugu gozlemlenmistir. Son de-gerlendirme ve izlem calismalarina katilmamistir. Acilma surecinin basinda olan, terapi grubundan beklentisi-nin aileye acilma ve tibbi uyum surecine iliskin hislerini pay-lasma ve baskalarinin deneyimlerinden bu konuda bir seyler ogrenme oldugunu aktaran U8, gruba genellikle romantik iliskisinde kendisini “yeterince erkek” hissetmeme ve beden hosnutsuzlugu konularini acmistir. Ilk dort seansa katilmis-tir ve sonrasinda gruptan ayrilmistir. Bu durum grupta ele alindiginda diger uyeler merak, endise, uzuntu icinde geride kalmis ve eksik hissettiklerini belirtmislerdir. Kendisine tera-pistlerce ulasilamamis, grup surecinden sonra ailevi ve ekono-mik nedenlerle sehirden ayrildigi ogrenilmistir. Grup duzeyinde sureci degerlendirmek gerekirse; terapi gru-bunun, uyelerce tanimlanan beklentiler (sosyallesmek, yeni arkadasliklar kurmak ve dayanisma iliskileri gelistirmek, kisi ve grup deneyimlerinden ogrenmek, cinsiyet kimlikleri hak-kinda farkindalik kazanmak, cinsiyet kimligine bagli olarak deneyimlenen psikososyal sorunlar hakkinda basa cikma ve oz-savunuculuk becerileri kazanmak) uzerinde olumlu yonde etkileri oldugu gozlemlenmistir. BDT uygulamalari435 www.turkpsikiyatri.comcercevesinde grup icin genel bir degerlendirme yapmak ge-rekirse; seanslarda uyeleri cinsiyet kimliklerinden oturu strese sokan durumlarda beliren otomatik dusuncelerin kusurluluk (orn., begenilmeyen fiziksel ozellikler), degersizlik (orn., yete-rince trans olamamak) ve duygusal yoksunluk (orn., sevilme-yecegine dair guclu inanc) semalari ile iliskili oldugu gorul-mektedir. Bu otomatik dusuncelerin cinsiyet kimligi azinlik stresinin ic ve dis kaynaklarla olan iliskisi uzerine verilen psi-koegitim temelli uygulamalar ile uyelerde bu dusuncelere se-kil veren baski ve ayrimcilik temelli toplumsal yapilar hakkin-da farkindalik olusturulmaya calisilmistir. Boylelikle uyeler, bu tur dusuncelerin toplumsal yapilarla olan bagini kurmaya baslayabilmislerdir. Farkindalik temelli bu bag ile uyelerin cinsiyet kimligi azinlik stresiyle basa cikmalarini saglayacak alternatif dusunceler (orn., “secilmis ailemi kurabilirim ve bu ailede kabul, sevgi gorebilirim”, “kotu bir sey oldugunda kendimi savunabilirim”, “cinsiyet kimligime dair toplumdan ve toplulugumdan farkli, kendime ozgu normlarim olabilir”) gelistirdikleri gozlemlenmistir.Ayrica uyelerin birbirleri ve toplulukla bag kurmalari ve her konuda birbirlerine destek olmalariyla iliskili dayanisma ilis-kileri gelistirdikleri gozlemlenmistir. Yani uyeler terapi gru-buna katilarak kendilerini gucsuz kilan, baskilayan, guvensiz bir sosyal cevreden mikro olcekte guclenmelerini saglayan, kabul gordugu, desteklendigi, guvenli bir sosyal cevre dene-yimlemislerdir. Terapi surecinde ve sonrasinda uyelerin hem birbirleriyle hem de toplulukla daha guclu iliskiler gelistir-dikleri gozlemlenmistir. Terapi seanslari aralari ve sonrasinda birbirleriyle sosyallestikleri ve ihtiyac duyduklari konularda birbirlerine destek olduklari gorulmustur. Ornegin, U3, U4, U5 ve U7 trans+’larla iliski icinde olan, dayanisma dernekleri-nin faaliyetlerini yakindan takip eden uyelerdi. U1, U2 ve U6 ise dijital olmayan ortamlarda, yuz yuze baska trans+’larla ilk defa bu grup terapisi programi ile bir araya gelmislerdi. Terapi surecinde uyelerin, birbirlerini dijital ve yuz yuze ortamlarda-ki sosyal cevrelerine dahil etmeye calistiklari gozlemlenmistir. Ornegin, U1 diger uyelere bir trans yardimlasma WhatsApp grubundan bahsederek uyelerin bu gruba dahil olmalarini saglamistir.Grubun buyuklugu istatistiksel karsilastirmaya olanak verme-se de terapi surecinde aidiyet, umut, sosyal destek kullanimi ve planlama ile ilgili gelisme oldugu, bu degisimin izlemde de kismen korundugu soylenebilir (Ek Sekil 1 ve Ek Tablo 1). Klinik duzeyde olmayan depresyon, anksiyete ve stres belirti duzeyleri ise cok heterojen seyretmistir. Grup terapisinin et-kileriyle iliskili oldugu one surulen bilesenler (Tasca ve ark. 2016), sonlanim oturumunda ele alinmis, grup uyelerinin grubu sosyal ogrenme, guvenli duygusal ifade, umut asilama ve iliskisel etki acisindan genel olarak etkili bulduklari anla-silmistir. Grubun uygulama surecinde bir butunluk gelistir-digi soylenebilir. Fakat trans erkek uyeler arasinda daha fazla yakinlik, dayanisma iliskileri gozlemlenirken; trans kadin ve non-binary uyeler, grup icinde geri durma oruntuleri gos-termislerdir. Izlem gorusmelerinde, terapi grubunda tanisip yakinlik iliskisi kuran bazi uyeler arasinda bu iliskilerin hala devam ettigi, hatta gelistigi gorulmustur. Terapistler, grup terapisinin tum asamalarinda (uyelerin belirlenmesi, grup terapisinin uygulanmasi, izlem) trans+ olumlayici bir perspektiften uyelerle iliski kurmuslardir. Bu durumun uyelerle terapistler arasinda guven iliskisinin kurul-masinda onemli etkileri oldugu soylenebilir. Grubun sonla-nim asamasi ve izlem calismalarinda da uyelerden bu konuda olumlu geribildirimler alinmistir. Ayrica, terapistlerin cinsiyet kimliklerinin uyelerce sureci nasil etkiledigi de ele alinmis-tir. Uyeler, trans olmadigini varsaydiklari terapistlerce basta anlasilmama dusunceleri gelistirdiklerini ama surec icerisinde bu dusuncelerinin olumlu yonde degistigini bildirmislerdir. Diger taraftan, cinsiyet kimligi azinlik stresine iliskin farkin-daligin olusturdugu olumsuz hislerin (orn., ofke, umitsizlik), terapistlere ve terapi grubuna yansitildigi durumlar da (orn., BDT uygulamalarini yapmak istememek, kendini ifade et-mekten kacinmak) yasanmistir. Bu durumlar, terapistlerce empatik yansitma yoluyla ele alinmistir. TARTISMAYasanan sorunlarda yalniz olmadigini gormek, uygun basa cikma yollari gelistirmek, birbirlerine rol model olusturmak ve sosyal destek almak adina grup duzeyindeki mudahaleler, trans+’larin psikososyal acidan guclenmelerinde oldukca et-kili bir uygulamadir (Pak ve Cankurtaran, 2024). Bu yazida, cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik gelistirilen grup tera-pisi modellerine iliskin alanyazin sistematik bir yaklasimla de-gerlendirilmistir. Bu terapi modellerinin 10 yil kadar oldukca yeni bir gecmise sahip oldugu, Anglosakson ulkelerde gelis-tirildigi ve degerlendirildigi gorulmektedir. Modellerin cogu bilissel ve davranisci yaklasima dayanmaktadir. Katilimcilara gore cevrimicine kiyasla yuz yuze uygulamalar daha faydali bulunmaktadir. Bu modellerin etkilerinin degerlendirildi-gi calismalar ise cinsiyet kimligi azinlik stresine dair olusan farkindalikla olumlu yonde seyreden dusunce ve davranis de-gisikliklerinin trans+’larda psikososyal acidan tedavi edici et-kileri oldugunu gostermektedir. Ayrica ilgili alanyazinda, her ne kadar cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik olmasa da trans-olumlayici bir yaklasimla Gestalt (Kolmannskog 2014) ve pozitif psikoloji (Hernandez 2021) gibi farkli ekollerden grup terapisi uygulamalari da bulunmaktadir. Ayrica bu yazida, cinsiyet kimligi azinlik stresine yonelik olumlayici bilissel davranisci grup terapisine katilan sekiz uyenin sureci sunulmustur. Terapi grubuna katilan uyelerin farkindalik, dayanisma ve oz-duzenleme temelli bilissel ve davranissal beceriler gelistirerek psikososyal acidan guclen-dikleri gozlemlenmistir. Bu konuya ek olarak uyeler, terapi surecinde aidiyet, umut, sosyal destek kullanimi ve planlama436 www.turkpsikiyatri.comile ilgili ilerleme kazanmislardir. Bu grup terapisinde gozlem-lenen gelismelerin alanyazinda azinlik stresiyle basa cikmada sosyal destek (Meyer 2003), umut (Meyer 2003, Moe ve ark. 2023), topluluga aidiyet (Barr ve ark. 2016), kabul ve bece-ri kazanmanin (Craig ve Austin 2016, Austin ve ark. 2018) onemini desteklemektedir. Bu nedenle klinik uygulamalarda trans+’larla calisirken, bireysel terapilere ek olarak cinsiyet kimligi azinlik stresini temel alan olumlayici grup terapile-rinin yurutulmesinin etkili bir yaklasim olacagi soylenebilir. Oncul olarak kabul edilebilecek bu uygulama denemesi uze-rine, geribildirimlerle gelistirilecek grup terapisi modelleri-nin etkinliginin daha buyuk orneklemlerle sinanmasi uygun olacaktir. Bu calismadan elde edilen dikkat cekici bir goz-lem, katilimcilarin gunluk yasamlarindaki onemli degisim-lerin terapi surerken oldugundan daha cok terapiyi izleyen erken donemde gerceklestigidir. Mudahalenin etkililigini degerlendiren gelecek calismalarda, uygulamanin tamam-lanmasindan bir sure sonra gerceklestirilecek izlem (takip) degerlendirmesini sonuc olcumlerine dahil etmek gereklidir. Diger taraftan, gruba katilan bazi uyeler, BDT yaklasimi-nin etkili olduguna inanirken, bazilari bu yaklasima iliskin uygulamalarin fazla birey merkezli ilerleyebildigini ve bu nedenle grup etkilesimlerinin daha sinirli olabildigini bil-dirmistir. Bu geribildirim ve supervizyon gorusmeleri cer-cevesinde, bilissel davranisci grup terapilerinde grup uyele-rinin ortak deneyimledigi durumlarin (orn., kamusal alanda tuvalete girmek) belirlenmesinin ve uygulamalarin bu ortak durumlar cercevesinde yapilmasinin grup terapisinin etkili-ligini arttiracagina inanilmaktadir. Buna ek olarak, yukarida da bahsedildigi uzere, bazi uyeler grup icerisinde kendileri-ni yalniz hissetmislerdir. Bu nedenle, grup yapisindaki uye cesitliligine de dikkat edilmelidir. Hem terapistler hem de grup uyeleri, 120 dakikalik seanslarin yeterli olmadigini du-sunmuslerdir. Uye geribildirimleri ve supervizyon degerlen-dirmeleri isiginda seanslarin 150-180 dakika arasinda yuru-tulmesi onerilebilir. BDT uygulamalarinin odaginda bilissel yeniden yapilandir-ma yer almaktadir. Yani islevsel olmayan, hatali otomatik dusuncelere dair kanit ve alternatifler ele alinarak danisanin sorununa iliskin bakis acisi yeniden sekillendirilmeye ve boy-lelikle duygusal ve davranissal degisikliklere ulasilmaya cali-silir. Trans+’larla cinsiyet kimligi azinlik stresinin ic kaynak-lari uzerine (orn., “ben hastayim”, “kimse beni sevmeyecek” gibi icsellestirilmis transfobiye iliskin dusuncelerle) calisirken bu tur bilissel yeniden yapilandirma teknikleri uygulanabi-lir. Fakat trans+’larin dis kaynaklarla iliskili belirli durum/olaylar karsisinda gelistirdikleri otomatik dusuncelerin (orn., “basima kotu bir sey gelecek”) gerceklik payi olabilmektedir. Terapistler, boyle durumlari ele alirken zarar veren dusun-ce ve olumsuz duygularla basa cikmak icin uygulanabilecek tekniklere (orn., nefes egzersizleri ve trafik isiklari teknikleri) ve sosyal baglamla ilgili dayanikliligi arttiracak dayanisma ve destek mekanizmalarini da iceren davranissal alternatiflere (orn., guvenli ortamlarda vakit gecirmek, toplulukla iliski-leri guclendirmek, oz-savunuculuk becerilerini gelistirmek) odaklanmalidir.SONUCSistematik bir yaklasimla cinsiyet kimligi azinlik stresine yone-lik grup terapileriyle ilgili arastirma bulgulari ve bu yontemin kullanildigi uygulama ornegi, cinsiyet kimligi azinlik stresine odagina bilissel davranisci grup terapilerinin trans+’lar uze-rinde olumlu yonde etkileri olduguna isaret etmektedir. Fakat hem Turkiye’de hem de farkli cografya ve kulturlerde bu yak-lasimin etkilerini degerlendirmek icin daha buyuk orneklem gruplariyla yurutulecek randomize kontrollu calismalara ve grup terapisi surecine iliskin nitel yontemlere daya

Turk Psikiyatri Derg. 2025;36:427-439. doi: 10.5080/u27670.

ABSTRACT

Gender minority stress refers to the form of stress experienced by individuals who identify as trans or within the spectrum of gender diversity due to discriminatory discourses and actions in society. This type of stress can negatively affect both mental and physical health and may even result in the loss of one’s most fundamental right—the right to life. Therefore, it is crucial for professionals to remain sensitive to gender minority stress when working clinically with this population. This article aims to raise awareness among mental health professionals about gender minority stress and to provide a practical example of an intervention in this area. To this end, group therapy models addressing gender minority stress were reviewed through a systematic literature search. In addition, the experiences of eight individuals who participated in a group therapy designed and facilitated by the authors using an affirmative cognitive behavioral approach were shared. The findings indicate that the most prominent intervention models in the literature targeting gender minority stress are based on cognitive behavioral group therapy. Furthermore, it was observed that members who participated in the group therapy developed psychosocial empowerment through gaining awareness, solidarity, and cognitive and behavioral skills related to self-regulation. Keywords: Cognitive behavioral therapy, gender identity, group therapy.

PMID:41070507 | DOI:10.5080/u27670